Wiżajny – wieś w Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, na Suwalszczyźnie, siedziba gminy Wiżajny. Dawniej miasto; uzyskały lokację miejską w 1620 roku, zdegradowane w 1870 roku.

Położenie

Wiżajny od początków swego istnienia znajdowały się na terenach przygranicznych. Miejscowość położona jest na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, na północno-wschodnim krańcu Polski, niedaleko granicy z Litwą i obwodem królewieckim. Wieś leży na przesmyku między jeziorami Wistuć i Wiżajny. We wsi znajduje się kościół oraz stare domy. Przez wieś biegnie droga wojewódzka nr 651.

Historia

Dawniej na terenach gdzie znajduje się miejscowość rozciągały się bagna należące do puszczy sięgającej aż do jeziora Wisztynieckiego na dzisiejszej granicy Litwy i obwodu królewieckiego. Pierwsi mieszkańcy na tych terenach pojawili się około 11 tysięcy lat temu. Około tysiąca lat przed naszą erą zaczęto uprawiać rośliny i prowadzić chów zwierząt. Już w II wieku przed naszą erą miejscowość pojawiła się na mapie krainy jaćwieskiej. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana była w roku 1253 jako „Weyze”. Była to przypuszczalnie osada Jaćwingów. W 1549 nad jeziorem założony został przez bojara Piotra Łysego dwór. Piotr Łysy na dworze się nie utrzymał, a jego miejsce zajął Prokop Hryhoriewicz – dworzanin starosty mereckiego. W XII wieku wieś została podbita przez Krzyżaków (podbój zakończył się w roku 1283). Już w XIV wieku we wsi na szlaku kupieckim prowadzącym w stronę Sejn była karczma. W podaniach wymienia się ją jako słynącą z tego, iż w jej menu sztandarowe miejsce zajmowały raki. W 1409 roku miano nimi tu poczęstować króla Jagiełłę. W roku 1413 tereny pojaćwieskie, w tym miasto królewskie w starostwie niegrodowym wiżańskim zostały włączone do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim. Było w nim jeszcze w końcu XVIII wieku. W wieku XV na tereny dzisiejszej gminy zaczęli przybywać osadnicy słowiańscy i litewscy. Źródła pisane wymieniają Wiżajny w 1606 jako miasto, choć data otrzymania praw miejskich nie jest znana. Wiadomo natomiast, że zostały one potwierdzone w 1693. W roku 1638 nadane zostały Radziwiłłom. W roku 1766 miejscowość we władanie otrzymała kobieta o nazwisku Strutyńska, a podczas sejmu warszawskiego w latach 1773–75 w wieloletnią dzierżawę Wiżajny wraz z wsią Bolcie i Żyrwinami oddane zostały Róży Strutyńskiej (z rodziny Platerów).

Dzięki przygranicznemu położeniu nastąpił szybki i dynamiczny rozwój miasta, jednak zniszczone zostało podczas wojen szwedzkich. Aby podnieść je z upadku król Jan III Sobieski ufundował szpital i szkołę. Nowy kościół zbudowany został w roku 1825. Najlepsze lata dla Wiżajn to XVIII i XIX wiek. W XIX wieku miejscowość wchodziła w skład ekonomii Kadaryszki. W 1870 roku miejscowość została zdegradowana do rangi wsi, ale do czasów dzisiejszych zachował się miejski układ urbanistyczny. W 1893 w XIII tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego tak pisano o Wiżajnach:

W 1935 miały miejsce ostre wystąpienia chłopskie spowodowane głodem i bezrobociem. W 1963 wielki pożar zniszczył część zabytkowej zabudowy. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego, wcześniej – do województwa białostockiego. W Wiżajnach stacjonowała strażnica WOP.

Etymologia

Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od litewskiego vežys, oznaczającego raka.

Zabytki

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty:

• układ urbanistyczny (część), 1570–1870 (nr rej.: 440 z 28.11.1985)
• kościół parafialny pw. św. Teresy, 1825 (nr rej.: 506 z 23.06.1986)
• dzwonnica, drewniana, 1862 (nr rej.: 506 z 23.06.1986)
• cmentarz parafialny rzymskokatolicki (nr rej.: 721 z 30.08.1989)
• cmentarz ewangelicki (nr rej.: 677 z 26.08.1989)

Transport

• 651 Gołdap – Żytkiejmy – Sejny

Zobacz też

• Cmentarz żydowski w Wiżajnach

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Gminy Wiżajny