Polacy w Rosji
Populacja

ok. 22–300 tys.

Miejsce zamieszkania

Rosja

Język

polski, rosyjski

Religia

katolicyzm, prawosławie, rzadziej protestantyzm

Grupa

Polacy

Polacy w Rosji – jedna z mniejszości narodowych, zamieszkujących Federację Rosyjską.

Według spisu powszechnego z 2002 roku, Rosję zamieszkiwało około 73 tys. Polaków, osiem lat później podczas kolejnego spisu powszechnego narodowość polską zadeklarowało już tylko około 47 tys. osób, natomiast według danych ze spisu powszechnego z 2021 Rosję zamieszkiwało już tylko około 22 tys. Polaków.

Setki tysięcy kolejnych mieszkańców Rosji posiada polskie korzenie. W Rosji działa szereg organizacji polonijnych, do najznaczniejszych należy Federalna Polska Autonomia Narodowo-Kulturalna „Kongres Polaków w Rosji”, wydawane są także czasopisma polonijne, publikowane polskie książki i prowadzone polskojęzyczne strony internetowe. W Rosji działają tzw. polskie domy, polskie kościoły i odbywają się polskojęzyczne nabożeństwa.

Historia Polaków na ziemiach rosyjskich sięga początków państwowości rosyjskiej. Wielu wybitnych przedstawicieli kultury rosyjskiej, jak i najwyższych władz było polskiej narodowości i odegrało znaczącą rolę w historii państwa rosyjskiego. Część Polaków to także potomkowie carskich lub radzieckich zesłańców z XIX i pierwszej połowy XX wieku. Wielu Polaków pochodzących najczęściej z byłych republik radzieckich osiedliło się w Rosji dopiero po 1991 roku.

Liczebność i rozmieszczenie na obszarze kraju

Według danych rosyjskiego spisu powszechnego z roku 2002, polską narodowość zadeklarowało 73 001 (0,05%) mieszkańców kraju, jednak według niektórych polskich szacunków, liczba Polaków w Rosji może dochodzić nawet do 300 tys. osób. Zgodnie z wynikami spisu z 2002 roku Polacy w Rosji zamieszkiwali wówczas przede wszystkim wielkie miasta: Moskwę (4456 osób), Petersburg (4451 osób), w dalszej kolejności obwody królewiecki (3918 osób) i tiumeński (3427 osób), Republikę Karelii (3022 osób) i Kraj Krasnodarski (2958 osób).

Liczba osób deklarujących polską narodowość w spisach powszechnych Rosyjskiej FSRR i Rosji od 1926 roku
Rok 1926
spis		 1939
spis		 1959
spis		 1970
spis		 1979
spis		 1989
spis		 2002
spis		 2010
spis		 2021
spis
Populacja197 827147 545118 422107 08499 73394 59473 00147 12522 024
Odsetek0,19%0,13%0,1%0,08%0,07%0,06%0,05%0.03%0.01%
W 1926 roku Rosyjska FSRR obejmowała także terytorium dzisiejszych: Kazachstanu, Kirgistanu, Krymu, wschodniej Białorusi i część Uzbekistanu.

W 1939 roku Rosyjska FSRR obejmowała także terytorium Krymu.

W 2021 roku spis powszechny obejmował także terytorium Krymu.

Polacy w wybranych obwodach europejskiej części Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 roku
ObwódLiczba Polaków % populacji obwodu
Obwód królewiecki27880,30%
Obwód murmański6520,08%
Obwód leningradzki10280,06%
Obwód smoleński4660,05%
Obwód pskowski3590,05%
Obwód nowogrodzki2320,04%
Obwód moskiewski19870,03%
Obwód rostowski10740,03%
Obwód samarski9170,03%
Obwód wołgogradzki7640,03%
Obwód saratowski6780,03%
Obwód orenburski5250,03%
Obwód archangielski3900,03%
Obwód kałuski3520,03%
Obwód woroneski3730,02%
Obwód włodzimierski3040,02%
Obwód tulski2690,02%
Obwód wołogodzki2490,02%
Obwód briański1970,02%
Obwód niżnonowogrodzki3780,01%
Polacy w obwodach azjatyckiej części Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 roku
ObwódLiczba Polaków % populacji obwodu
Obwód omski22310,11%
Obwód tiumeński24180,07%
Obwód tomski7500,07%
Obwód magadański1110,07%
Obwód irkucki13640,06%
Obwód sachaliński2270,05%
Obwód amurski3680,04%
Obwód swierdłowski14490,03%
Obwód czelabiński11850,03%
Obwód nowosybirski8160,03%
Obwód kemerowski7500,03%
Obwód kurgański3030,03%
Polacy w wybranych republikach Rosji na podstawie spisu powszechnego z 2010 roku
RepublikaLiczba
Polaków		 % populacji
republiki
Karelia18490,29%
Komi8430,09%
Chakasja2730,05%
Jakucja2970,03%
Udmurcja2350,02%
Baszkiria5040,01%
Tatarstan4430,01%

Historia

Polacy w Carstwie Rosyjskim

Poszczególni Polacy byli obecni na ziemiach rosyjskich od zarania państwowości rosyjskiej, jednak trwała polska diaspora w Rosji została ukształtowana w okresie od XVII do XX wieku. Początków trwałej diaspory można dopatrywać się w polskiej kolonizacji wschodnich ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego, które następnie zostały w XVI i XVII wieku wcielone do państwa rosyjskiego. Znalazłszy się pod rosyjskim panowaniem szlachta polska na ogół przyjmowała poddaństwo rosyjskie wraz z prawosławiem i nie powracała już do Korony. Najznaczniejszym przykładem jest rosyjska gałąź rodu Glinków herbu Trzaska pochodzących z ziemi łomżyńskiej. Po utracie Smoleńska przez Polskę w 1667 roku Glinkowie pozostali w smoleńskim majątku, przyjmując poddaństwo rosyjskie i prawosławie. Carskie władze zachowały im w zamian przywileje szlacheckie w tym herb Trzaska oraz nadania królewskie. Wywodzący się z tejże rodziny Michaił Glinka uważany jest za twórcę narodowej opery rosyjskiej. W rezultacie około dwustu herbów rosyjskich posiada polskie i litewskie korzenie. Część z herbów było używanych w niezmienionej lub tylko nieznacznie zmienionej formie i nadal wyglądały tak samo jak te polskie.

W latach 1665–1685 istniało państwo Jaxa na obszarze dzisiejszego Dalekiego Wschodu Rosji, utworzone przez polskiego zesłańca Nicefora Czernichowskiego.

Polacy w Imperium Rosyjskim

Polacy osiedlali się na ziemiach dzisiejszej Rosji dobrowolnie lub pod przymusem – na skutek carskich zsyłek w XIX wieku. Polacy o wysokich kwalifikacjach, jak naukowcy, technicy, niektórzy urzędnicy, artyści, aktorzy osiedlali się najczęściej w metropoliach. Zesłańcy tymczasem byli osiedlani przymusowo w słabo zaludnionych regionach, szczególnie na północy i wschodzie kraju w celu ich zagospodarowania.

Liczebność Polaków (na podstawie kryterium językowego) w 20 największych miastach Imperium Rosyjskiego w 1897, do dziś znajdujących się w granicach Rosji:

MiastoLiczba Polaków % populacji miasta
Petersburg36 7292,90%
Moskwa92360,89%
Saratów17281,26%
Kazań14791,14%
Rostów nad Donem14441,21%
Tuła6580,57%
Astrachań6400,57%
Niżny Nowogród8380,93%
Samara9581,06%
Woroneż10581,31%
Kursk12221,61%
Orenburg7180,99%
Jarosław8481,18%
Orzeł14292,05%
Jekaterynodar6741,03%
Penza5981,00%
Kronsztad21593,63%
Carycyn1190,22%
Iwanowo-Wozniesieńsk560,10%
Twer8331,56%

Polacy w Rosyjskiej FSRR

W XX wieku liczebność polskiej diaspory w ZSRR zmniejszała się wskutek akcji repatriacyjnych – po wybuchu rewolucji październikowej, w pierwszych latach powojennych i po odwilży politycznej roku 1956. Wielu Polaków zostało przymusowo przesiedlonych przez władze radzieckie w głąb ZSRR w latach 1939–1941.

Czynione są starania o sprowadzenie do kraju rodaków żyjących w najtrudniejszych warunkach we wschodnich rejonach Rosji i w Kazachstanie.

Religia

W Rosji w okresie carskim powstało wiele katolickich kościołów wybudowanych m.in. na potrzeby polskiej diaspory. Do najcenniejszych należą realizacje zamieszkałego w Moskwie polskiego architekta Tomasza Bohdanowicza-Dworzeckiego: Katedra Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Moskwie (1899–1911) i Kościół Polski pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Samarze (1902–1906).

W 1909 roku Andrzej Gwoździowski zaprojektował kościół Najświętszej Maryi Panny we Władywostoku pozostający do 2001 roku największą świątynią katolicką na wschód od Uralu. W 1923 roku kościół zyskał status katedry nowo utworzonej katolickiej diecezji władywostockiej. Pierwszym biskupem diecezji został Karol Śliwowski. W 1991 roku diecezja władywostocka została zniesiona i przyłączona do diecezji Świętego Józefa w Irkucku.

Do współczesnych realizacji należy Katedra Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny w Irkucku (2000). Projektantami katedry są architekci: A. Chwalibóg, D. Łuniewski, J. Zalewska i M. Matyszczyk, autorem wnętrz i rzeźb jest Wincenty Kućma.

Organizacje polonijne

Regionalne organizacje polonijne powstały w wielu miastach Rosji, w tym w Abakanie, Barnaule, Bijsku, Władykaukazie, Wołgogradzie, Władywostoku, Jekaterynburgu, Kazaniu, Jarosławiu, Królewcu, Krasnodarze, Mineralnych Wodach, Nalczyku, Nowosybirsku, Orenburgu, Permie, Penzie, Rostowie nad Donem, Petersburgu, Samarze, Smoleńsku, Saratowie, Tomsku, Togliattim, Tiumeni, Ufie i Ułan Ude.

Organizacje polonijne powołały w roku 1992 Federalną Polską Autonomię Narodowo-Kulturalną „Kongres Polaków w Rosji” i utrzymują więź ze Stowarzyszeniem Wspólnota Polska. Obywatele Rosji narodowości polskiej mogą otrzymać Kartę Polaka.

Media polskie w Rosji

W Rosji ukazują się czasopisma w języku polskim: „Rodacy” (Abakan), „Gazeta Petersburska” (Petersburg), „Wiadomości Polskie” (Krasnodar) i „Głos znad Pregoły” (Królewiec). Do stałych rubryk miesięcznika „Głos znad Pregoły” należą „Słynni Polacy w Rosji”. „We Wspólnocie Kultury Polskiej” oraz „Polskie drogi”, gdzie drukuje się wspomnienia Polaków z Królewca. „Gazeta Petersburska” i „Głos znad Pregoły” posiadają ponadto własne strony internetowe w językach polskim i rosyjskim.

Niemal w całej Rosji oprócz części Syberii i Dalekiego Wschodu można oglądać polską telewizję TVP Polonia za pomocą sygnału z satelity Eutelsat Hotbird 13C. W Rosji są dostępne wszystkie polskie strony internetowe, w tym serwisy informacyjne, poza treściami chronionymi prawami autorskimi i możliwymi do udostępnienia tylko na terenie Polski. Można także zaprenumerować wszystkie polskie czasopisma, które możliwość taką udostępniają.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. [online], www.demoscope.ru [dostęp 2023-05-21].
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.
  4. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. [online], demoscope.ru [dostęp 2016-02-05].
  5. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей. [online], demoscope.ru [dostęp 2016-02-05].
  6. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.
  7. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.
  8. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.
  9. ↑ Глинка Михаил Иванович, биографическая нциклопедия.
  10. ↑ А.Б. Лакиер. Русская геральдика (1855) / [§ 91. Окончание параграфа; гербы: Помян-Ястржембец] [online], heraldrybooks.ru [dostęp 2016-01-15] [zarchiwizowane z adresu 2011-11-16].
  11. ↑ Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  12. ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  13. ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  14. ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  15. ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  16. ↑ Demoscope Weekly – Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2017-12-03].
  17. ↑ Telewizja Polska S.A., Jak odbierać program TVP Poloni? [online], styczeń 2015 [dostęp 2016-01-13].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.