Pleonazm (z gr. πλεονασμός pleonasmos „nadmiar”), potocznie lub żartobliwie masło maślane – wyrażenie, w którym jedna część wypowiedzi zawiera treść występującą także w drugiej części, zaliczane do redundantnych połączeń wyrazowych.

Charakterystyka pojęcia

W literaturze nie czyni się konsekwentnego rozróżnienia między terminami „pleonazm” i „tautologia”. Według niektórych klasyfikacji pleonazmami są wyłącznie połączenia wyrazów w stosunku nadrzędno-podrzędnym (jako przeciwstawne traktuje się wówczas tautologie, będące konstrukcjami o charakterze współrzędnym). Inni autorzy natomiast nie wprowadzają wyraźnego rozróżnienia między tymi określeniami.

Niekiedy pleonazmy stosuje się celowo do konstrukcji figur retorycznych (np. najbielszy odcień bieli), dla osiągnięcia efektu humorystycznego lub wzmocnienia siły ekspresji, np. w utworach literackich. Charakter pleonastyczny wykazują również niektóre wyrażenia języka codziennego, przy czym część z nich spotyka się z aprobatą ze strony normatywistów (np. mała dziewczynka).

Pleonazmy są typowym przedmiotem krytyki językowej na gruncie preskryptywnego podejścia do języka, a ich używanie bywa postrzegane w kategorii uchybienia stylistycznego. Pogląd normatywny głoszący, że pleonazmów i innych form nadmiarowości słownej należy unikać, został nazwany ideologią zerowej redundancji. Niektórzy badacze nadają terminowi „pleonazm” węższy zakres znaczeniowy, rezerwując to miano dla redundancji krytykowanych i uważanych za niefortunne.

Zdarza się, że wyrażenie na pierwszy rzut oka pleonastyczne w rzeczywistości nie komunikuje nadmiarowych treści – na przykład jeśli z kontekstu wynika, że wypowiedź może dotyczyć zarówno polityka Lipca, jak i miesiąca, to wyrażenie mowa jest o miesiącu lipcu nie jest właściwym pleonazmem.

Mechanizmy powstawania

Pleonazmy czasami zawierają wyrazy pokrewne (np. tłusty tłuszcz), wyrazy obce, których zakresu semantycznego twórca wypowiedzi nie uświadamia sobie w pełni, przynajmniej w momencie mówienia (np. akwen wodny), lub powielone dodatkowym słowem znaczenia wynikające z użytej formy leksykalnej lub gramatycznej (np. ryzyko wystąpienia powikłań zamiast ryzyko powikłań).

Przykłady

  • cofać się do tyłu
  • wracać z powrotem
  • najbardziej optymalne
  • równe połowy
  • pełny komplet
  • potencjalnie możliwy
  • pozytywna aprobata
  • akwen wodny
  • fakt autentyczny
  • demokracja ludowa
  • wzajemna współpraca
  • kopnąć nogą
  • spadać w dół
  • kontynuować dalej
  • zabić na śmierć

Skrótowce

Formalnie pleonazmami są również niektóre wyrażenia skrótowcowe, na przykład te związane z techniką (artykuły AGD, pamięć RAM, dioda LED, płyta CD, komputer PC), prawem i administracją (numer NIP, podatek VAT, rejestr KRS) lub medycyną (wirus HIV). Zjawisko występowania tego rodzaju pleonazmów określa się żartobliwie jako RAS syndrome (Redundant Acronym Syndrome syndrome). W praktyce takie połączenia są jednak powszechne i nie budzą zastrzeżeń środowisk zajmujących się poradnictwem językowym, gdyż brak poprzedzającego skrótowiec rzeczownika może prowadzić do niezręczności, między innymi z uwagi na trudności z odmianą skrótowca przez przypadki. W zdaniu:

Kopiowanie płyty CD do pamięci RAM sygnalizowane jest migotaniem diody LED.

brak owych rzeczowników prowadziłby do nienaturalnie brzmiącego:

Kopiowanie CD do RAM sygnalizowane jest migotaniem LED.

Niektóre skrótowce przyjęło się odmieniać przez przypadki (pojemność RAM-u, ujawnienie PIN-u, zakażenie HIV-em) – o wyborze między odmianą, jej brakiem lub zastosowaniem w danym kontekście pleonazmu decyduje uzus (zwyczaj), w tym przypadku stopień leksykalizacji skrótowca. Obcojęzyczne skrótowce poprzedzone odpowiednimi rzeczownikami tworzą tak zwane pleonazmy pozorne, gdyż obcojęzyczna nazwa występująca w rozwinięciu skrótu nie jest ogólnie przyjętym leksemem języka docelowego – dlatego z przychylną oceną spotykają się określenia podatek VAT (słowo tax w skrótowcu VAT nie jest elementem języka polskiego, w którym jego odpowiednikiem jest słowo podatek), komputer PC i tym podobne.

Stosowalność odmiany skrótowców lub poprzedzanie ich odpowiednimi rzeczownikami może zależeć od kontekstu wypowiedzi i stopnia znajomości danego skrótowca w gronie jej adresatów. W kontekście dotyczącym medycyny, zwłaszcza w specjalistycznym artykule medycznym, poprzedzanie skrótowca HIV rzeczownikiem wirus może być uznane za niefortunne stylistycznie, jednak w kontekstach popularnonaukowych zastosowanie pleonazmu jest uzasadnione.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Zwrot ten stał się pleonazmem w toku ewolucji semantycznej, o czym świadczy trzeci statut litewski (1588) w rozdziale 12 w art. 14 jeśli by na rękę wyzwawszy się na śmierć jeden drugiego zabił; zwrot ten powtórzyły jeszcze Prawa kardynalne (1768) w art. 20 gdyby się trafiło, żeby szlachcic chłopa złośliwie i nie przypadkowo, ale dobrowolnie, rozmyślnie na śmierć zabił. Etymologicznie zabić jest aspektem dokonanym czasownika bić, z czasem wyraz ten nabrał znaczenia powodować śmierć.

Przypisy

  1. 1 2 3 Pleonazmy, czyli „masło maślane” – błąd czy nie błąd? [online], ekorekta24.pl, 21 maja 2018 [dostęp 2018-10-24].
  2. ↑ Markowski 2005 ↓, s. 270.
  3. ↑ Hanna Jadacka, Hasła problemowe. Tautologia, [w:] Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 1760, ISBN 83-01-13681-2.
  4. ↑ Urbańczyk 1992 ↓, s. 249 n.
  5. 1 2 3 Katarzyna Kłosińska, Mała dziewczynka [online], Poradnia językowa PWN, 14 lipca 2016 [dostęp 2018-10-10].
  6. ↑ Mirosław Bańko, pleonazm i tautologia [online], Poradnia językowa PWN, 16 kwietnia 2002 [dostęp 2018-10-10].
  7. 1 2 3 Karlík 2017 ↓.
  8. ↑ Mistrík 1993 ↓, s. 325.
  9. ↑ Gregory Hays, Prose Style, [w:] Ralph Hexter, David Townsend (red.), The Oxford Handbook of Medieval Latin Literature, New York: Oxford University Press, 2012, s. 217–238, DOI: 10.1093/oxfordhb/9780195394016.013.0011, ISBN 978-0-19-539401-6, ISBN 978-0-19-987519-1, ISBN 978-0-19-996868-8, OCLC 838127291 (ang.), patrz s. 220.
  10. ↑ Siostra bliźniaczka [online], Poradnia językowa PWN, 14 października 2016 [dostęp 2018-10-10].
  11. ↑ Filip Berlengi, Prescriptivism and Language Ideologies: A Comparison between Croatian and English Usage Guides, Uniwersytet w Zagrzebiu, 2018, s. 10 (ang.).
  12. ↑ Heltai Pál, Explicitation, Redundancy, Ellipsis and Translation, [w:] Krisztina Károly, Ágota Fóris (red.), New Trends in Translation Studies: In Honour of Kinga Klaudy, Budapest: Akadémiai Kiadó, 2005, s. 45–75, ISBN 978-963-05-8257-5, OCLC 63519254 (ang.), patrz s. 56–58.
  13. ↑ Aleksandra Okopień-Sławińska, Pleonazm, [w:] Słownik terminów literackich pod redakcją Janusza Słowińskiego, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 390–391.
  14. ↑ Filip Berlengi, Prescriptivism and Language Ideologies: A Comparison between Croatian and English Usage Guides, Uniwersytet w Zagrzebiu, 2018, s. 10, 22 (ang.).
  15. 1 2 Mirosław Bańko, pozorne pleonazmy [online], Poradnia językowa PWN, 25 października 2008 [dostęp 2018-10-10].
  16. ↑ Mirosław Bańko, odmieniamy skrótowce [online], Poradnia językowa PWN, 13 grudnia 2008 [dostęp 2018-10-10].
  17. ↑ Mirosław Bańko, rodzaj gramatyczny skrótowców [online], Poradnia językowa PWN, 5 listopada 2008 [dostęp 2018-10-10].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.