Kornel Makuszyński

Kornel Makuszyński (1931)
Data i miejsce urodzenia

8 stycznia 1884
Stryj

Data i miejsce śmierci

31 lipca 1953
Zakopane

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

literatura

Ważne dzieła
Odznaczenia

Kornel Makuszyński (ur. 8 stycznia 1884 w Stryju, zm. 31 lipca 1953 w Zakopanem) – polski prozaik, poeta, felietonista, krytyk teatralny i publicysta, członek Polskiej Akademii Literatury. Przed II wojną światową był jednym z najpoczytniejszych, najbardziej popularnych i najbardziej płodnych literacko polskich pisarzy.

Życiorys

Urodził się 8 stycznia 1884 w Stryju, pod zaborem austriackim. Był jedynym synem, a siódmym z kolei dzieckiem Julii z Ogonowskich i Edwarda Makuszyńskiego, emerytowanego wówczas pułkownika wojsk austriackich, pisarza gminnego kancelarii urzędu w Brzozowie koło Krosna, urzędnika galicyjskiego. Ojciec osierocił rodzinę, gdy Kornel miał 10 lat. Przez dwa lata Kornel pozostał jeszcze w Stryju, skończył tam pierwszą klasę gimnazjalną, zarabiał na swoje utrzymanie korepetycjami. Potem przeniósł się do Przemyśla, gdzie mieszkał u swych krewnych i kończył drugą klasę gimnazjalną. Od 1898 uczęszczał do C. K. IV Gimnazjum we Lwowie, gdzie w 1903 ukończył VIII klasę i zdał egzamin dojrzałości. Wynajmował skromną kwaterę u lwowskiego asenizatora i hycla Siegla na Kleparowie.

W wieku 14 lat zaczął pisać wiersze. Ich pierwszym recenzentem w cukierni przy Skarbkowskiej 11 był Leopold Staff. Pierwsze wiersze opublikował w lwowskim dzienniku „Słowo Polskie”, mając 16 lat. Od 1904 był członkiem redakcji tego dziennika i recenzentem teatralnym. Studiował polonistykę i romanistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Podróżował do Włoch (z Janem Kasprowiczem, Leopoldem Staffem i Władysławem Orkanem). Należał do Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Literatów i Artystów Polskich we Lwowie, w ramach którego w 1907 został członkiem wydziału. W 1908–1910 kontynuował studia romanistyczne na Sorbonie w Paryżu. W towarzystwie Kasprowicza, Staffa i Orkana odbywał podróże po Europie, zwiedzając m.in. Niemcy.

W 1910 poznał we Lwowie studentkę Uniwersytetu Lwowskiego Emilię Bażeńską, która zaprosiła go do Burbiszek na Litwie, majątku swego brata Michała Bażeńskiego (z rodu szlacheckiego von Baysen-Bażeński). Makuszyński poznał okolicę, dwór i dobrze utrzymany majątek. Po roku narzeczeństwa, w 1911 Emilia i Kornel pobrali się w Warszawie. Ze swoim licznym rodzeństwem, pozostawionym w Stryju, nie utrzymywał kontaktów. Makuszyński w latach 1913–1914 mieszkał w Burbiszkach. Rozkochany w architekturze zakopiańskiej, przywiózł nawet spod Tatr domek i postawił go w parku dworskim. Tutaj zastała go I wojna światowa, jako wrogiego Rosji obywatela austriackiego aresztowano go i internowano wraz z żoną w głębi Rosji. We wrześniu 1914 Makuszyńscy wyjechali do Kostromy. Dzięki staraniom szwagra Michała Bażeńskiego, a także pomocy aktorów Stanisławy Wysockiej i Juliusza Osterwy, zwolniono ich z internowania i pozwolono w 1915 zamieszkać w Kijowie, gdzie pisarz został prezesem Związku Literatów i Dziennikarzy Polskich oraz kierownikiem literackim Teatru Polskiego.

Po zakończeniu wojny w 1918 Makuszyńscy zamieszkali w Warszawie. Właśnie w stolicy bardzo dynamicznie rozwinęła się jego literacka kariera. Kilka miesięcy w roku spędzali w Zakopanem. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 współpracował w kierowanym przez ppłk. Mariana Dienstla-Dąbrowę Wydziale Propagandy Armii Ochotniczej (służył wtedy w mundurze). W latach 1922–1925 Makuszyńscy bywali w Burbiszkach, ponieważ Emilia miała w sąsiedztwie folwark Pojule, który dzierżawił, a później kupił brat Michał. Emilia zmarła w 1926 na gruźlicę. Pochowano ją na Powązkach obok grobu Władysława Stanisława Reymonta, jej przyjaciela. Po śmierci żony Kornel Makuszyński zerwał związki z Litwą, nigdy więcej już tam nie pojechał. 30 sierpnia 1927 Makuszyński ożenił się powtórnie ze śpiewaczką Janiną Gluzińską (ur. 1896, córką profesora medycyny Uniwersytetu Lwowskiego Antoniego Gluzińskiego).

W marcu 1931 zostało mu przyznane honorowe obywatelstwo Zakopanego, a w 1933 został honorowym prezesem Towarzystwa Sportowego "Wisła". Był osobą towarzyską oraz zamożną; zbierał dzieła sztuki. Na początku czerwca 1937 został członkiem Polskiej Akademii Literatury. W latach 1935–1944 mieszkał w Domu Spółki Terenowej Budowy Tanich Mieszkań przy ul. Grottgera 7/9/9A na Mokotowie w Warszawie.

Po wybuchu II wojny światowej, podczas oblężenia Warszawy w 1939 niemiecka bomba trafiła w budynek, w którym mieszkał, i zniszczyła jego rękopisy oraz zbiory sztuki. Sam Makuszyński ocalał, jednak stracił wszystko, między innymi rękopis Drugich wakacji szatana, planowanych do wydania w grudniu 1939. Okupację niemiecką przeżył w Warszawie, podczas powstania warszawskiego współpracował z prasą powstańczą, potem przez obóz w Pruszkowie dotarł do Krakowa i w listopadzie 1944 zamieszkał na stałe w Zakopanem, w willi Opolanka przy ul. Tetmajera 15.

Po 1945 objęty został zakazem publikacji i poddany szykanom, co – jak sam sądził – związane było ze sprawą jego przyjęcia w 1937 do Polskiej Akademii Literatury (na miejsce usuniętego w atmosferze skandalu, po oskarżeniach o plagiat Wincentego Rzymowskiego, który bezpośrednio po wojnie pełnił funkcję ministra kultury). W 1948 został zadekretowany w polskiej literaturze socrealizm. Makuszyńskiemu udało się wydać już tylko jedną nową książkę List z tamtego świata (Gebethner i Wolff, 1946), jedynie dzięki istnieniu ostatnich prywatnych wydawnictw. W Zakopanem żył w zapomnieniu; był jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci minionej epoki – dwudziestolecia międzywojennego. Zajmował niewielkie mieszkanie i żył niedostatnio; żona udzielała lekcji muzyki. Niedawny człowiek sukcesu, jeden z najweselszych i najbardziej optymistycznych pisarzy dwudziestolecia międzywojennego, zderzył się z nową, nieprzyjazną rzeczywistością. Był odsuwany, ponieważ – jak twierdzili ówcześni prominenci – miał, lub mógł mieć zły wpływ na powojenną młodzież. Zmarł 31 lipca 1953. Został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem (kw. P-I-22).

Gromadząca po nim pamiątki żona, Janina Makuszyńska zmarła w Zakopanem w sierpniu 1972. Z zasobów jej kolekcji w 1966 powstało Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Zakopanem. Pisarz jest patronem wielu szkół w Polsce, m.in. Szkoły Podstawowej w Łodzi, Krakowie, Elblągu i Kaliszu Pomorskim, a także za granicą, m.in. w Bredzie. Od 1994 przyznawana jest Nagroda Literacka im. Kornela Makuszyńskiego.

Twórczość

Ważniejsze prace

  • 1908 Połów gwiazd – zbiór wierszy, pierwsza wydana książka
  • 1910 W kalejdoskopie
  • 1910 Romantyczne historie
  • 1910 Rzeczy wesołe (Anioł, Rajska opowieść, Twórcy, Frazes, Filantropia, Miss Śmierć, Stary mąż, Ludzie tragiczni, Kobieta z sercem) – zbiór humoresek
  • 1910 Dusze z papieru – zbiór felietonów obrazujących dorobek artystyczny teatru lwowskiego za przeciąg lat kilku
  • 1911 Zabawa w szczęście
  • 1912 Szewc Kopytko i kaczor Kwak
  • 1913 Awantury arabskie (Ósma podróż żeglarza Sindbada, O szlachetnej dziewicy i koniu, Morderstwo Harun ar Raszyda, Hassan i jego pięć żon, Mędrzec zza morza) – zbiór 5 opowiadań humorystycznych, czerpiących pełnymi garściami z legend i baśni Bliskiego Wschodu
  • 1914 Straszliwe przygody
  • 1915 Perły i wieprze – powieść humorystyczna
  • 1916 Bardzo dziwne bajki (Bajka o królewnie Marysi, o czarnym łabędziu i o lodowej górze, Szewc Kopytko i kaczor Kwak, O tym jak krawiec Niteczka został królem, Dzielny Janek i jego pies)
  • 1917 Po mlecznej drodze
  • 1919 Piosenki żołnierskie
  • 1919 Słońce w herbie
  • 1920 Radosne i smutne – zbiór opowiadań
  • 1925 Bezgrzeszne lata – wspomnieniowa powieść autobiograficzna
  • 1925 Wycinanki – zbiór felietonów
  • 1927 Ponure Igraszki – nakład Gebethnera i Wolffa, niewydana po wojnie
  • 1928 Król Azis – opowiadanie
  • 1928 O dwóch takich, co ukradli księżyc – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono film fabularny i serial animowany
  • 1929 Listy zebrane
  • 1930 Przyjaciel wesołego diabła – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial telewizyjny
  • 1932 Panna z mokrą głową – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono film i serial telewizyjny
  • 1933 Skrzydlaty chłopiec – powieść dla młodzieży
  • 1933 Mały chłopiec
  • 1934 Uśmiech Lwowa
  • 1935 Wyprawa pod psem – powieść dla młodzieży
  • 1935 Wielka Brama – powieść dla młodzieży
  • 1936 Złamany miecz
  • 1937 Awantura o Basię – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial
  • 1937 Nowe bajki tego roku
  • 1937 Szatan z siódmej klasy – powieść dla młodzieży; na jej podstawie nakręcono dwa filmy i serial telewizyjny
  • 1939 Za króla Piasta Polska wyrasta
  • 1939 Kartki z kalendarza – zbiór felietonów
  • 1946 List z tamtego świata – powieść dla młodzieży
  • 1957 Szaleństwa panny Ewy – powieść dla młodzieży napisana w 1940; na jej podstawie nakręcono film kinowy i serial telewizyjny

Inne prace

  • Ballada o św. Jerzym
  • Człowiek znaleziony nocą
  • Dziewięć kochanek kawalera Dorna – opowiadanie
  • Moje listy
  • Narodziny serca
  • O duchach, diabłach i kobietach
  • Orlice
  • Pieśń o Ojczyźnie
  • Romantyczne i dziwne powieści
  • Śmieszni ludzie
  • Ze środy na piątek
  • Żywot Pani
  • Fatalna szpilka
  • Legenda o św. Jerzym
  • Liryki
  • Listy zakopiańskie
  • Listy ze Lwowa
  • O tym, jak krawiec Niteczka został królem
  • Poezje
  • Poezje wybrane
  • Smętne ballady
  • Śpiewający diabeł
  • Wesoły zwierzyniec
  • Drugie wakacje Szatana (zaginiona książka, której wydanie planowano na grudzień 1939)

Razem z Marianem Walentynowiczem

  • 1933 120 przygód Koziołka Matołka (120, bo jest 120 obrazków, a pod każdym czterowierszowa zwrotka ośmiozgłoskowcem)
  • 1933 Druga księga przygód Koziołka Matołka
  • 1934 Trzecia księga przygód Koziołka Matołka
  • 1934 Czwarta księga przygód Koziołka Matołka
  • 1935 Awantury i wybryki małej małpki Fiki-Miki
  • 1936 Fiki-Miki dalsze dzieje, kto to czyta, ten się śmieje
  • 1937 O wawelskim smoku
  • 1938 Wanda leży w naszej ziemi
  • 1938 Na nic płacze, na nic krzyki, koniec przygód Fiki-Miki
  • 1960 Legendy krakowskie (łączne wydanie O wawelskim smoku i Wandzie)
  • 1964 Wydanie łączne Awantury i wybryki małej małpki Fiki-Miki (zawierające Fiki-Miki dalsze dzieje… oraz Na nic płacze, na nic krzyki…)
  • 1969 Wydanie łączne Przygody Koziołka Matołka

Ordery i odznaczenia

Nagrody i wyróżnienia

Ekranizacje

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 https://vod.tvp.pl/programy,88/errata-do-biografii-odcinki,318765/odcinek-21,S01E21,323323 TVP Errata do biografii. Kornel Makuszyński, 2008 r.
  2. 1 2 Dorota Piasecka: Proza Kornela Makuszyńskiego dla młodego odbiorcy. Zarys problematyki. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 11. ISBN 978-83-01-05416-8. ISBN 83-01-05416-6.
  3. ↑ Sprawozdanie Dyrektora C. K. IV. Gimnazyum we Lwowie za rok szkolny 1903. Lwów: 1903, s. 96.
  4. ↑ Władysław Kucharski: Przegląd historyczny 50-lecia Gimnazjum IV im. Jana Długosza we Lwowie. Ósmacy i abiturienci. W: Księga pamiątkowa 50-lecia Gimnazjum im. Jana Długosza we Lwowie. Władysław Kucharski (red.). Lwów: 1928, s. 99.
  5. 1 2 3 4 5 6 Joanna Olech: Patos i zwykłe dobro. [dostęp 2011-11-12]. (pol.).
  6. ↑ Kronika. Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Literatów i Artystów Polskich. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 292 z 19 grudnia 1907.
  7. 1 2 Alicja Szałagan: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 1. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997, s. 256. ISBN 978-83-02-05444-0. ISBN 83-02-05444-5.
  8. ↑ Janusz R. Kowalczyk: Kornel Makuszyński, [w:] Culture.pl [dostęp 2021-05-26].
  9. 1 2 3 Mieczysław Jackiewicz: Krewieństwo i miłość. [dostęp 2011-11-12]. (pol.).
  10. ↑ Tomasz Krzywicki: Litwa. Przewodnik. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2005, s. 269. ISBN 978-83-89188-40-3. ISBN 83-89188-40-6.
  11. ↑ W Urzędzie Propagandy Inspektoratu Armii Ochotniczej. „Świat”. Nr 39, s. 6, 25 września 1920.
  12. ↑ Cmentarz Stare Powązki: EMILJA MAKUSZYŃSKA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2023-07-31].
  13. ↑ Polski słownik biograficzny. T. 19. Skład główny w księg, Gebethnera i Wolffa, 1935, s. 263.
  14. ↑ Jan Zygmunt Jakubowski: Przegląd humanistyczny. T. 18. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 116.
  15. ↑ Zakopane. Nowi obywatele honorowy. „Gazeta Lwowska”, s. 5, nr 57 z 11 marca 1931.
  16. ↑ UMZ, Kornel Makuszyński [online], Zakopane - oficjalny serwis internetowy [dostęp 2024-04-26] (pol.).
  17. ↑ Nowy akademik literatury – Kornel Makuszyński. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 122 z 4 czerwca 1937.
  18. ↑ Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 4. Gagarina–Humańska. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 1997, s. 166. ISBN 83909794-5-4.
  19. 1 2 Ida Świerkocka: Śladami gwiazd II RP. Miejsca, ludzie, historie. Warszawa: Skarpa Warszawska, 2017, s. 177. ISBN 978-83-63842-50-5.
  20. ↑ Marek Mikos, 50. rocznica śmierci Kornela Makuszyńskiego, „Gazeta Wyborcza” 2003-07-30.
  21. ↑ śp. Kornel Makuszyński.
  22. ↑ O lwowianach, Lwowie, Małopolsce Wsch. i Wołyniu. „Biuletyn”. Nr 23, s. 54, grudzień 1972. Koło Lwowian w Londynie.
  23. ↑ Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Zakopanem. muzeumtatrzanskie.pl. [dostęp 2018-10-08].
  24. ↑ Start – Szkoła Podstawowa nr 54 im. Kornela Makuszyńskiego w Łodzi [online], www.kornel54.pl [dostęp 2023-07-17].
  25. ↑ Szkoła Podstawowa nr 129 w Krakowie im. Kornela Makuszyńskiego. oficjalna strona [dostęp 2022-10-08].
  26. ↑ SP11. sp11.elblag.pl. [dostęp 2022-05-04].
  27. ↑ Szkoła Podstawowa im. Kornela Makuszyńskiego w Kaliszu Pomorskim. oficjalna strona [dostęp 2022-10-07].
  28. ↑ Polska Szkoła Breda im. Kornela Makuszyńskiego. oficjalna strona [dostęp 2022-10-07].
  29. ↑ książki – recenzje, opisy, oceny, opinie, dyskusje.
  30. ↑ Barbara N. Łopieńska, Czesław Apiecionek, Za szkłem i obok, „Res Publica Nowa”, 115, grudzień 1996 [dostęp 2020-03-28] (pol.).
  31. ↑ Anna Kondek-Dyoniziak: Prezydent uhonorował pośmiertnie Orderem Orła Białego ponad 20 wybitnych Polaków. dzieje.pl, 11 listopada 2018. [dostęp 2018-11-11].
  32. ↑ M.P. z 1938 r. nr 258, poz. 592 „za zasługi na polu literatury”.
  33. ↑ M.P. z 1925 r. nr 102, poz. 435 „za wybitne zasługi na polu działalności literackiej”.
  34. 1 2 3 4 Czy wiesz kto to jest?. Stanisław Łoza (red.). Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 457.
  35. ↑ M.P. z 1935 r. nr 257, poz. 305 „za wybitną twórczość literacką”.
  36. ↑ M.P. z 1935 r. nr 257, poz. 305 „za wybitną twórczość literacką”.
  37. ↑ Kazimierz Dunin Markiewicz. Laureat Literackiej Nagrody Państwowej Kornel Makuszyński. „Od A do Z”. 3, s. 3, 15–31 grudnia 1926.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.