Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej) – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, scenarzysta i literat.

Życiorys

W 1953 zdał maturę w CLXV Liceum Ogólnokształcącym w Warszawie. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku studiował w Warszawie, m.in. chemię na Politechnice Warszawskiej, przetwórstwo na SGGW, a także na Wydziale Aktorskim PWST, którego jednak nie ukończył, oblewając egzamin z dykcji.

W czasie studiów pisał teksty i występował w kabaretach studenckich. Od 1956 pracował w klubach studenckich. Był bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, gdzie następnie występował w kabarecie. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski. W latach 1960–1972 był aktorem, autorem i reżyserem oraz dyrektorem warszawskiego Studenckiego Teatru Satyryków. W latach 1966–1970 był współautorem tekstów i aktorem kabaretów Owca, Dudek, Lopek i Wagabunda.

Autor wielu sztuk teatralnych, skeczy (jednym ze słynniejszych jest Ucz się Jasiu w wykonaniu Jana Kobuszewskiego, Wiesława Gołasa i Wiesława Michnikowskiego, prezentowany w kabarecie „Dudek”) i słuchowisk radiowych, a także scenariuszy do filmów Stanisława Barei, w których również występował i był współreżyserem. Był odtwórcą improwizowanej roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, którą współtworzył w filmie Marka Piwowskiego Rejs. Był odtwórcą postaci Ryszarda Ochódzkiego w filmach Miś, Rozmowy kontrolowane i Ryś. Szeroką popularność przyniosły mu zwłaszcza telewizyjne transmisje występów kabaretowych.

W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Nazwisko Stanisława Tyma znajdowało się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 listopada 1976 Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono nazwisko satyryka oraz następujące wytyczne: „Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów”.

W latach 1984–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu. Od 1987 r. pracował jako reżyser teatralny. W latach 1987–1994 był związany z Teatrem Rampa, natomiast w latach 1994–2006 z Teatrem Powszechnym.

Jest uznawany za mistrza drobnych, zwłaszcza humorystycznych form literackich. W drugiej połowie lat 90. pisał felietony do tygodnika „Wprost”, dziennika „Rzeczpospolita”, obecnie stały felietonista „Polityki”. Prowadzi także autorski kanał w serwisie YouTube.

Laureat wielu nagród, m.in. za najlepszy scenariusz do filmu Rozmowy kontrolowane na FPFF w Gdyni w 1992, Nagrody Kisiela dla najlepszego publicysty w 1998, nagrody telewizyjnego Pegaza „za poczucie humoru i przenikliwość umysłu” w 2002. W 2010 został laureatem nagrody w programie społecznym Mistrz Mowy Polskiej, mającym na celu popularyzację języka polskiego.

W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pt. Mamuta tu mam (który jest palindromem). Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich oraz członkiem honorowym Stowarzyszenia Autorów ZaiKS.

Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010.

Życie prywatne

Był żonaty z Anną Kokozow-Tym (ur. 13 sierpnia 1943, zm. 4 lipca 2023), która zagrała epizodyczną rolę w filmie Miś. Jego przodek, Daniel Tym, był ludwisarzem królewskim, który na zamówienie Władysława IV Wazy wykonał odlew posągu Zygmunta III Wazy. Jest wegetarianinem. Mieszka w jednej z suwalskich wsi nad jeziorem Wigry. Ma brata, Antoniego, który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007).

Filmografia

Nagrody i odznaczenia

• 1969 – Nagroda na 5. Łódzkich Spotkaniach Teatralnych za sztukę „Kochany panie Ionesco!''.
• 1992 – Nagroda na 17. FPFF w Gdańsku za scenariusz filmu „Rozmowy kontrolowane”.
• 1998 – Odciśnięcie dłoni na 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd.
• 1998 – Nagroda Kisiela dla najlepszego publicysty.
• 1999 – Nagroda Eryk '98 – za nowatorskie ujęcie tradycyjnej formuły szopki satyrycznej w przedstawieniu „Szopka Tyma z Brodą” (Teatr Powszechny i dziennik „Rzeczpospolita”).
• 2001 – I Nagroda na gdańskim Festiwalu Dobrego Humoru za program rozrywkowy „Jujka wg Tyma”.
• 2002 – Nagroda Pegaz, przyznawana przez program telewizyjny „Pegaz” za „poczucie humoru i przenikliwość umysłu”.
• 2004 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski.
• 2005 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
• 2005 – Nagroda za całokształt twórczości na Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku.
• 2007 – Nagroda Honorowa 14. Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni.
• 2007 – Nagroda Honorowa Specjalny Miś na 5. Festiwalu Filmów Komediowych i Niezależnych ''Barejada'' w Jeleniej Górze, za kontynuację dzieła Stanisława Barei.
• 2010 – Mistrz Mowy Polskiej (wraz z Arturem Andrusem, Jerzym Trelą, Ryszardem Kaczorowskim i Beatą Tadlą).
• 2021 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u.

Przypisy

Bibliografia

• TomaszT. Strzyżewski TomaszT., Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa: Prohibita, 2015, ISBN 978-83-61344-70-4 .

Linki zewnętrzne

• Stanisław Tym w bazie IMDb (ang.)
• Stanisław Tym w bazie Filmweb
• Stanisław Tym w bazie filmpolski.pl
• Stanisław Tym, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy). [dostęp 2021-04-09] .
• Stanisław Tym na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”