Dialekt buzecki (serb.-chorw. buzetski dijalekt) — dialekt południowosłowiański należący do grupy dialektów czakawskich. Używany jest w okolicach miejscowości Buzet w północnej Istrii. Na północy gwary buzeckie graniczą z dialektami słoweńskimi i stanowią strefę przejściową pomiędzy czakawszczyzną, a grupą dialektów przymorskich języka słoweńskiego, do której były klasyfikowane przez słoweńskiego językoznawcę Frana Ramovša.

W obrębie dialektu buzeckiego wyróżnia się szereg gwar, które są bardzo zróżnicowane pod względem systemu samogłoskowego.

Cechy językowe

Do cech charakterystycznych fonetyki dialektu buzeckiego, które wyróżniają go na tle innych dialektów czakawskich, należą:

• prasłowiańskie *ě (jać) o zróżnicowanych refleksach – np. w gwarach zachodnich pod akcentem przez wąskie ẹ /e/, np. brẹχ ‘pagórek’, vẹ́stε ‘wiecie’, jymẹ́ly ‘mieli’, a w pozycji nieakcentowanej przez szerokie y /ɨ/, np. zvyzdá – ogólnie w gwarach buzeckich jać jest zachowany pod akcentem, a poza akcentem daje i / y,
• częste zaokrąglenie samogłoski *u do ü, np. č́ǘda ‘bardzo’, jǘtrε ‘jutro’, mühá ‘mucha’ lub ö, np. jö́ra ‘godzina’, nök ‘wnuk’,
• na miejscu sonantycznego *l̥ na ogół u, np. Xum ‘wzgórze’, vuk ‘wilk’, puš ‘ślimak’, duχ ‘dług’,
• szczególnie charakterystyczne przejście prasłowiańskiej samogłoski nosowej *ǫ w a, np. pápak ‘pępek’, želát ‘tłuszcz’, varnát ‘zwrócić’, ban ‘będę’, ɣasénica ‘gąsienica’, choć są też przykłady na *o, np. tóča ‘grad’, róka ‘ręka’,
• kontynuantem nosówki *ę jest na ogół e, np. piεt ‘pięć’, žέtva ‘żniwa’, z rzadkimi przykładami na a, np. zajík ‘język’, jáčmik ‘jęczmień’,
• jery często wokalizowały się także w pierwszej sylabie w pozycji słabej, np. kadẹ́ ‘gdzie’, málin ‘młyn’, máša ‘msza’ i dały na ogół a, np. stáza ‘ścieżka’, máɣla ‘mgła’, danás ‘dzisiaj’, choć są liczne przykłady na o, ε lub nawet dyftongiczne ua,
• prasłowiańskie *ť i *ď dały odpowiednio ť i j, np. máťaha ‘macocha’, rójen ‘urodzony’, zaś *šč i *žǯ dały oczekiwane šť i žj, np. išťέju ‘szukają’, móžjani ‘mózgowy’,
• miękkie ľ przeszło w j, np. bóje ‘lepiej’, jǘdi ‘ludzie’,
• końcowa grupa -st upraszcza się do -s, np. guos ‘gość’, jės ‘jeść’, šiεs ‘sześć’,
• spółgłoska -m na końcu słowa (w końcówkach fleksyjnych) przeszła w -n, np. ósan ‘osiem’, nósin ‘noszę’
• zachowana jest grupa čr-, np. č́rn ‘czarny’, č́rf ‘robak’,
• szereg przemian w grupach spółgłoskowych, jak ct > st, np. ósta ‘octu’, pt > t, np. tiť ‘ptaszek’, dn > n, np. έna ‘jedna’, mr- > br- bravínac ‘mrówka’ albo asymilacje typu ramníca < ravnica ‘równina’, zέmńa < zemlja ‘ziemia’.

Do charakterystycznych cech morfologii gwar buzeckich zaliczają się:

• w miejscowniku liczby pojedynczej obok końcówki -ü, np. pu ledǘ ‘po lodzie’ też -ẹ, np. u luncẹ́ ‘w garncu’,
• w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowników najczęstsza jest końcówka zerowa, np. mǘχ ‘much’, dέset duan ‘dziesięć dni’, bądź też -i, np. ud urέχi ‘z orzechów’,
• bezokolicznik bez końcowego -i, np. viť ‘widzieć’, dẹ́lat ‘robić’, zemat ‘brać’,
• czas przyszły tworzony przy pomocy ťun, ťeš, … i bezokolicznika,
• czas przyszły II typu ban / buan, … + ł-imiesłów, np. en duan buaš šla ‘pewnego dnia pójdziesz’,
• brak aorystu i imperfektu.

W składni charakterystyczny jest biernik rodzaju żeńskiego równy mianownikowy (z powodu rozwoju fonetycznego), np. jǘdi suo dẹ́lali zέmńa ‘ludzie uprawiali ziemię’, w związku z czym również u rzeczowników żeńskich rozwinęła się kategoria żywotności, np. ali si vidí mujíe máme? ‘czy widziałeś moją mamę?’.

Zobacz też

• dialekty przymorskie (słoweńskie)

Przypisy

Bibliografia

• Josip Lisac: Hrvatska dijalektologija 2 Čakavsko narječje. Zagrzeb: 2009. ISBN 978-953-212-169-8. (chorw.).
• Franciszek Sławski: Zarys dialektologii południowosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych. Warszawa: PWN, 1962.