| Obszar | |||
|---|---|---|---|
| Pismo/alfabet | |||
| Klasyfikacja genetyczna | |||
| Kody języka | |||
| ISO 639-3 | ckm | ||
| IETF | ckm | ||
| Glottolog | chak1265 | ||
| W Wikipedii | |||
| |||
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | |||
Narzecze czakawskie (serb.-chorw. čakavsko narječje, čakavština, čakavica), dialekty czakawskie lub dialekt czakawski – jeden z trzech głównych zespołów dialektalnych języka serbsko-chorwackiego, wyróżnianych na podstawie postaci zaimka pytajnego ‘co’. Nazwa dialektu pochodzi od formy tego zaimka – ča, ca, ce, -č (w dwu pozostałych dialektach, kajkawskim i sztokawskim – zaimek ten ma postać odpowiednio kaj i što).
Czakawszczyzna z powodu małej wzajemnej zrozumiałości ze sztokawszczyzną bywa uznawana za południowosłowiański język regionalny lub mikrojęzyk, dlatego od 2020 roku posiada swój własny kod ISO 639-3, którym jest ckm.
Obszar użycia
Dialekt czakawski jest używany przede wszystkim w zachodniej Chorwacji. Mówi się nim na Wyspach Kwarnerskich (Krk, Cres), dalmatyńskich (m.in. Brač, Hvar, Korčula), w środkowej i wschodniej części Istrii, a w Chorwacji lądowej w niewielkich wyspach na obszarach zasadniczo sztokawskich lub kajkawskich.
Oprócz tego liczne kolonie czakawskie istniejące od XVI wieku można spotkać w Austrii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji, w Burgenlandzie (serb-chorw. Gradišće) oraz w okolicy Bratysławy (w Przyczółku bratysławskim) i na Morawach nad rzeką Diją. Na gwarach czakawskich używanych w Burgenlandzie oparto tamtejszy mikrojęzyk burgenlandzko-chorwacki.
W przeszłości czakawszczyzna obejmowała znacznie większy obszar, jeszcze w XV wieku była ona używana w dorzeczu Kupy, na południe od tej rzeki, w środkowej Dalmacji, a także na znacznej części Bośni. Została ona wyparta z większości tych terenów w następstwie masowych przesiedleń ludności z południa na północny zachód, które były związane z ekspansją osmańską.
Gwary czakawskie są znane z archaicznej akcentuacji, która pełni istotną rolę przy badaniach nad akcentem prasłowiańskim.
Cechy szczególne
Dialekty czakawskie stanowią część południowosłowiańskiego kontinuum dialektalnego. Do jego szczególnych cech fonetycznych, odróżniających go od dialektów kajkawskich, sztokawskich, a także słoweńskich należą:
- archaiczna toniczna akcentuacja, co do miejsca na ogół zgodna z językiem prasłowiańskim i językami wschodniosłowiańskimi, samogłoska może mieć akcent: długi opadający ȃ, krótki opadający ȁ lub długi wznoszący się, tzw. czakawski neoakut á lub ã, a oprócz tego wszystkie samogłoski, także przedakcentowe (co różni czakawską akcentuację od sztokawskiej) mogą być długie
- wspólna z obszarem słoweńskim i kajkawskim tendencja do dyftongizacji samogłosek długich, z tego powodu częste są przejścia, takie jak ā > å, uå, ao; ō > uo; uo; ē > ie, ie, przy czym zróżnicowanie geograficzne tej zmiany świadczy o tym, że jest to cecha nowsza,
- dawne jery podobnie jak na reszcie obszaru zachodnio-południowosłowiańskiego zlała się w jeden dźwięk, jednak w przypadku gwar czakawskich częstsza jest wokalizacja jerów słabych, np. kadi ‘gdzie’, malin ‘młyn’, maša ‘msza’,
- przejście psł. *ę po palatalnych j, č i ž w a, np. jazik lub zajik, počati, žaja < psł. *językъ, *počęti, *žęďa,
- rozwój psł. *tj w ť, np. kȕťa, svīťȁ, ten dźwięk odpowiada sztokawskiemu ć oraz kajkawskiemu i słoweńskiemu č,
- rozwój psł. *dj w j, jak na obszarze słoweńskim i kajkawskim, np. grája, túji, por. sztokawskie grȃđa, tùđi,
- rozwój psł. *stj, *šč w šť oraz *zdj, *ždž w žj, np. gȕšťerica, dvorȉšťe, mȍžjani, co wiąże czakawszczyznę z zachodnimi dialektami słoweńskimi,
- utrzymanie grupy čr-, co zbliża do dialektów kajkawskich i słoweńskich, a odróżnia od sztokawskich z charakterystycznym cr-, np. črīvȍ lub črîvo wobec sztokawskiego cr(ij)évo,
- regularny rozwój psł. *vъ-, *vь- w va- lub v-, np. v, va, vávik wobec sztokawskiego u, ȕv(ij)ēk,
- brak charakterystycznego dla sztokawszczyzny przejścia kończącego zgłoskę l w o. Zostaje ono bez zmian lub zanika, np. on je vȉdel lub čû wobec sztokawskiego on je vȉdio, čȕo,
- przejście wygłosowego -m w -n w końcówkach fleksyjnych, np. vȉdin ‘widzę’, grén ‘idę’, zȁ tobōn ‘za tobą’, charakterystyczne dla wielu dialektów słowiańskich wybrzeża adriatyckiego.
- utrzymanie χ w każdej pozycji,
- brak dźwięku ǯ (dž), zamiast niego ž, np. žep,
- uproszczenie č w pozycji przed zwartą do š, np. maška < mačka,
- depalatalizacja ľ i ń (lj i nj), np. judi, jubit, względnie nedila, žbul, ogan, mekine, žanen,
- na dużej części obszaru czakawskiego spotykane jest pomieszanie szeregów š, ž, č i s, z, c, przypominające znane z dialektów polskich mazurzenie, np. covȉk, zenȁ, muskî obok čovȉk, ženȁ, muškî.
Do charakterystycznych cech czakawskiej morfologii należą:
- brak innowacyjnej, charakterystycznej dla dialektów sztokawskich końcówki dop. l.mn. -ā,
- brak synkretyzmu celownika, narzędnika i miejscownika w liczbie mnogiej, zachowane są na ogół pierwotne końcówki deklinacji żeńskiej oraz męsko-nijakiej, np. (odpowiednio mian. l. poj. oraz mian., dop., cel., narz. i miejsc. l. mn.) ženȁ, ženȅ, žién, ženǻn, ženámi, ženȁχ; čȁs, čȁsi, čȃs, čȁson, čȁsi, čȁsīχ.
- zachowanie archaicznego trybu przypuszczającego bin vȉdel, biš vȉdel, bi vȉdel, bimo vȉdeli, bite vȉdeli, bi vȉdeli,
Podział dialektów czakawskich
Dialekty czakawskie są bardzo silnie zróżnicowane geograficznie. Jednym ze sposobów ich podziału jest podział na podstawie refleksu prasłowiańskiego dźwięku *ě (jać), którym może być e, i lub je i na tej podstawie wyróżniamy obszary odpowiednio ekawski, ikawski i jekawski.
Gwary ekawskie są zachowane przede wszystkim na północy i zachodzie – w północno-wschodniej Istrii i na wyspie Cres.
Gwary ikawskie są rozpowszechnione na wybrzeżu i na wyspach położonych bardziej na południe i wschód. Oprócz typowego refleksu i częste są ekawizmy, np. svīćȁ, vrîme, ale léto, susȅd.
Obszar jekawski jest reprezentowany tylko przez najbardziej wysuniętą na południe wyspę Lastovo: svjeća, pjena.
Przykłady
Przykład gwary czakawskiej z Vrgady:
Jā znān, da je grũbā stvãr prokľẽstvō u devẽtō kolȉno. Bî san jedān pūt u grādȕ kod nȁšega mȉšč́anina kanȍniga don Mikȍlē, pa san mu među drȕgimīn besȉdamīn rȅkā, da san jā sȉgūrno prȍkľēt u devẽtō kolȉno. A i jẽs. Nesrȉťa za nesrȉťōn, Bȍže mõj, tȅbi se priporuč́ĩvān! A kanȍnig mȅni kāžē: "Sînko mōj, tô je strâšno i spomȉńati. Nemõj nȉkad ni govorȉti od otômu!" Po tõj ńegȍvōj besȉdi san jā razumĩ, da je zazbiľȁ strâšno ono prokľẽstvō.
Ovâ dvâ ditȅta Pĩjū vȍdu, a jā bi volĩ pȉti môre a ne vīnȍ, nȅgo reťi ȉkōmu č́ovȉku: prȍkľēt bî u devẽtō kolȉno!
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 Sławski 1962 ↓, s. 89.
- ↑ Sławski 1962 ↓, s. 82.
- ↑ ISO 639-3 Registration Authority. 2020-01-23. [dostęp 2022-07-17].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sławski 1962 ↓, s. 90.
- ↑ Lisac 2009 ↓, s. 18.
- ↑ Окука 2018 ↓, s. 25.
- 1 2 3 4 5 6 7 Sławski 1962 ↓, s. 91.
- 1 2 3 Окука 2018 ↓, s. 26.
- ↑ Sławski 1962 ↓, s. 93.
- ↑ Lisac 2009 ↓, s. 57.
- ↑ Lisac 2009 ↓, s. 82.
- 1 2 Sławski 1962 ↓, s. 94.
- ↑ Sławski 1962 ↓, s. 94-95.
- ↑ Sławski 1962 ↓, s. 95.
- ↑ Lisac 2009 ↓, s. 168.
Bibliografia
- Josip Lisac: Hrvatska dijalektologija 2 Čakavsko narječje. Zagrzeb: 2009. ISBN 978-953-212-169-8. (chorw.).
- Милош Окука: Српски дијалекти. Nowy Sad: Prometej, 2018. ISBN 978-86-515-1368-1. (serb.).
- Franciszek Sławski: Zarys dialektologii południowosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych. Warszawa: PWN, 1962.