Chmielnicki (ukr. Хмельницький, Chmelnyćkyj; do 1954 Płoskirów, Proskurów ukr. Проскурів, Proskuriw) – miasto w zachodniej części Ukrainy, nad Bohem, stolica obwodu i rejonu. Miasto liczy 273 713 mieszkańców (2020), dla porównania spis powszechny w 2001 zanotował ich 251 077.

Około 100 km na północ od miasta znajduje się elektrownia jądrowa o mocy 2 GW.

Historia

W czasach I Rzeczypospolitej nosiło nazwę Płoskirów i wchodziło początkowo w skład dóbr królewskich. Leżało w granicach województwa podolskiego prowincji małopolskiej Korony Królestwa Polskiego. W 1550 roku dzięki nadaniu króla Zygmunta II Augusta właścicielem miasta stał się rycerz Maciej Włodek z Hermanowa (zwycięzca w bitwie z Wołochami pod Gojścem, zasłużony w bitwie pod Obertynem). Od 1616 roku właścicielem miasta był Stanisław Lanckoroński z Brzezia, a w XVIII wieku w dożywotniej dzierżawie miał je ordynat Klemens Zamoyski. Płoskirów był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego.

Po II rozbiorze Polski znalazł się w zaborze rosyjskim, został stolicą powiatu płoskirowskiego w guberni podolskiej. W 1801 roku powstał w mieście nowy kościół katolicki pw. św. Anny z fundacji Macieja Żurowskiego. W XIX wieku w mieście istniała znana fabryka powozów. Płoskirów stał się wówczas także znaczącym punktem handlu zbożem. W 1870 ukończono budowę linii kolejowej Wołoczyska-Żmerynka, wiodącej przez Płoskirów. W 1891 roku otwarto w Płoskirowie cukrownię, która stała się największym zakładem przemysłowym miasta. Na początku XX wieku istniało tu tajne nauczanie języka polskiego dla dziewcząt.

W roku 1917 czasowo stacjonował w mieście polski oddział partyzancki Feliksa Jaworskiego.

W lutym 1919 roku, gdy Płoskirów wchodził w skład Ukraińskiej Republiki Ludowej, miejscowi bolszewicy próbowali wywołać w mieście antyukraińskie powstanie, co doprowadziło do fali pogromów antyżydowskich, podczas których oddziały atamana Iwana Semesenki dokonały mordów na żydowskich mieszkańcach miasta, pozbawiając życia 1200–1400 osób, a spośród 600 rannych wkrótce umarło 300.

Po zakończeniu I wojny światowej postulowano na konferencji w Wersalu powrót Płoskirowa do odrodzonego państwa polskiego ze względu na przeważający odsetek ludności polskiej. Pod zarządem polskim w 1920 roku Płoskirów przynależał administracyjnie do okręgu podolskiego. Ostatecznie miasto znalazło się w granicach ZSRR, zaledwie 40 km od nowej granicy państwowej, jednak prężnie działały tutaj organizacje polskie, m.in. klub piłkarski PKS Płoskirów, a w latach 1926–1928 wzniesiono kaplicę katolicką w podmiejskich Greczanach, będącą współcześnie główną świątynią rzymskokatolicką miasta. Stan ten trwał do czasu rozpoczęcia operacji NKWD skierowanej przeciwko Polakom. W 1936 roku decyzją bolszewików został zniszczony kościół św. Anny. Od lipca 1941 do marca 1944 roku miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w sierpniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 16000 osób. 1 grudnia 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów zamordowano niedaleko wsi Mykołajiw.

W 2003 roku założony został Ogród Botaniczny Chmielnickiego Uniwersytetu Narodowego.

Nazwa miasta

Nazwę Chmielnicki nadano miastu w 1954 roku, w 300 rocznicę zawarcia traktatu w Perejasławiu między kozakami pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego a Moskwą. W czasach zaboru rosyjskiego miasto nazywano Proskurow.

Transport

W mieście znajduje się dworzec kolejowy Chmielnicki obsługujący między innymi połączenia do Polski. Przed budynkiem dworca stoi pomnik Bohdana Chmielnickiego.

Zabytki

• Zamek w Proskurowie, siedziba starosty
• kościół katolicki św. Anny z 1801 r. (przebudowany, obecnie kino)
• cmentarz katolicki z XIX wieku w południowej części miasta, za wiaduktem po prawej stronie drogi do miejscowości Jarmolińce
• Cerkiew Narodzin Matki Bożej z XIX w.
• Sobór św. Andrzeja z 1889 r.
• Cerkiew św. Jerzego z 1898 r.
• stara poczta
• wieża ciśnień
• budynek szkoły muzycznej z drugiej połowy XIX w.
• gmach szkoły realnej z pocz. XX w., współcześnie rada miejska
• Teatr Schilmana
• kamienice eklektyczne
• Kino Planeta z lat 1951–1954
• budynki socrealistyczne

Sport

W mieście działa klub piłkarski Podilla Chmielnicki, który w 2016 roku występował w trzeciej klasie rozgrywek ligowych. Istnieje także polski klub piłkarski Polonia Chmielnicki występujący w lidze obwodowej. Przed wojną działał Polski Klub Sportowy Płoskirów.

Miasta partnerskie

• Ciechanów
• Modesto
• Szawle

Urodzeni w mieście

• Swiatosław Fiodorow – rosyjski okulista
• Anatolij Kaszpirowski – ukraiński i rosyjski hipnotyzer
• Marian Niedźwiecki – podpułkownik uzbrojenia Wojska Polskiego
• Aleksander Ożarowski – polski farmaceuta
• Ołeksandr Ponomariow – ukraiński wokalista estradowy i kompozytor
• Aleksandr Ruckoj – rosyjski polityk
• Mieczysław Słupski – generał brygady Wojska Polskiego
• Julian Stawiński – polski tłumacz literatury angielsko- i rosyjskojęzycznej
• Bohdan Szerszun – ukraiński piłkarz
• Wasilij Zieńkowski – rosyjski filozof
• Anatolij Ziniewicz – radziecki wojskowy
• Ernest Malinowski – polski inżynier drogowy i kolejowy
• Helena z Derewojedów Hołówko - polska lekarka

Galeria

• Dom handlowy
• Kościół katolicki pw. Chrystusa Króla
• Kino Planeta
• Budynek Chmielnickiej Obwodowej Administracji Państwowej
• Willa
• Kamienica eklektyczna

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Mapa 1:100 000 – część zachodnia. sunsite.berkeley.edu:8085. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-10)].
• Mapa 1:100 000 – część wschodnia. sunsite.berkeley.edu:8085. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-10)].
• Proskurów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 53 .
• Opis Płoskirowa na portalu kresy.pl