Historia rozwoju Warszawy, sięgająca XIII w., została zapisana w jej strukturze przestrzennej i zabytkach. W wyniku wydarzeń II wojny światowej dziedzictwo kulturowe miasta – materialne i duchowe pamiątki jego dziejów zostały w olbrzymim stopniu zniszczone.

Dziedzictwo kulturowe w Warszawie podlega ochronie w oparciu o przepisy prawa:

Dane liczbowe

W warszawskiej gminnej ewidencji zabytków pod koniec 2018 znajdowało się 11 600 obiektów, także obszarowych. W większości to zabytki jedynie wpisane do ewidencji, a więc o mniejszym stopniu ochrony konserwatorskiej niż wpisane do rejestru zabytków. Ewidencja obejmuje jednak także zabytki z rejestru, przy czym może być tak, że jednemu wpisowi do rejestru odpowiada kilka pozycji w ewidencji, jeżeli zabytek składa się z kilku elementów (np. dom, ogrodzenie i ogród).

Według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie na początku 2019 roku znajdował się jeden obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO i 3 pomniki historii. Zabytki wpisane do rejestrów zabytków nieruchomych i archeologicznych pogrupowane są w następujący sposób:

Jeden obiekt może należeć do danej kategorii (np. budowla) i jednocześnie do zespołu lub układu przestrzennego. Dany obiekt może mieć kilka wpisów, przykładowo, Pałac Tyszkiewiczów jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 245 z 1 lipca 1965, po czym ponownie wraz z innymi budynkami kampusu centralnego Uniwersytetu Warszawskiego pod numerem 1244-A z 24 lipca 1984. Ponadto wchodzi w skład zespołu pn. zespół Uniwersytetu Warszawskiego, który nie ma jednego numeru wpisu. W zestawieniu tym odrębnie są traktowane poszczególne elementy umieszczone w jednym wpisie, nawet gdy nie jest on określany jako wpis zespołu. Przykładowo, pod tym samym wpisem numer 253 z 1 lipca 1965 wprowadzone są obiekty z trzech kategorii: Kościół św. Anny, klasztor i dzwonnica (tymczasem kolumna maryjna stojąca między kościołem a dzwonnicą ma wpis nr 253/2 z 1 lipca 1965). Zdarza się również, że zabytkowe układy przestrzenne nakładają się na siebie, np. część wspólną mają układ urbanistyczny placu Gabriela Narutowicza i układ Kolonii Lubeckiego.

Jednym z najmłodszych obiektów wpisanych do rejestru jest budynek dawnej Węgierskiej Ekspozytury Handlowej z 1972.

Lista światowego dziedzictwa UNESCO

Na mocy prawa międzynarodowego w dniu 2 września 1980 Komitet UNESCO wpisał na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego ludzkości historyczne centrum Warszawy. Jednym z podstawowych kryteriów wpisu był unikatowy, niezwykle udany fakt odbudowy zespołu historycznego.

Obszar wpisany na listę obejmuje Stare Miasto w granicach murów obronnych wraz z fosami, teren podskarpia do Wisłostrady, ul. Mostową, kwartał zabudowy z kamienicą Johna i zespół kościoła św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu oraz Zamek Królewski.

Rozważane jest wystąpienie o rozszerzenie wpisu na Listę światowego dziedzictwa o Cytadelę i Stację Filtrów.

Pomniki historii

W Warszawie od 2014 są trzy pomniki historii. Pierwszym, ustanowionym w 1994 roku był historyczny zespół miasta Warszawy z traktem królewskim i Wilanowem obejmujący obszar od Cytadeli, przez Nowe i Stare Miasto, Krakowskie Przedmieście, Nowy Świat i Al. Ujazdowskie do Belwederu oraz zespół pałacowo-parkowy w Wilanowie z parkiem Morysin. Następnie za pomniki historii uznano Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya i zespół zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach (Cmentarz Powązkowski w Warszawie, Cmentarz żydowski w Warszawie (Wola), Cmentarz ewangelicko-augsburski w Warszawie, Cmentarz ewangelicko-reformowany w Warszawie, Muzułmański Cmentarz Kaukaski i Muzułmański Cmentarz Tatarski).

Parki kulturowe

W 2012 roku utworzono Wilanowski Park Kulturowy, który obejmuje prawie całą dzielnicę Wilanów i przygraniczny pas Ursynowa. Od 2017 roku trwają procedury powołania parku kulturowego Historyczne Centrum Warszawy.

Rozważano także utworzenie takiego parku dla grodziska Bródno Stare oraz dla systemu fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa obejmującego rosyjskie fortyfikacje z okresu zaborów – Cytadelę z pierścieniem fortów wokół miasta, szańce, wały międzyfortowe, obiekty pomocnicze i częściowo zachowany układ dróg fortecznych.

Zabytki wpisane do rejestru zabytków

Do rejestru zabytków wpisano m.in. układy urbanistyczne i zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa, dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, cmentarze, parki, ogrody oraz zabytki archeologiczne. W rejestrze zabytków nieruchomych w 2006 wpisanych było ok. 1300 obiektów.

Bemowo

Białołęka

Bielany

Mokotów

  • „Miasto Ogród Czerniaków” – zespół urbanistyczny i budowlany
  • osiedle „Szare Domy” – zespół budowlany z zielenią
  • układ urbanistyczny i zespół budowlany (Różana – al. Niepodległości – Odolańska – Dąbrowskiego)
  • zespół klasztorny bernardynów, ul. Czerniakowska 2/4
  • 3 mogiły na cmentarzu, ul. Wałbrzyska
  • Park Dreszera, ul. Puławska – Odyńca – Kazimierzowska – Ursynowska
  • fort „Mokotów II”, ul. Idzikowskiego
  • fort VII-A „Służewiec”, al. Lotników 1
  • fort „Czerniaków”, ul. Powsińska 13
  • fort „Mokotów I”, ul. Racławicka
  • kamienica, ul. Asfaltowa 8 → al. Niepodległości 157
  • modernistyczny salon samochodowy „Auto-Koncern” w Warszawie z 1929 roku, ul. Belwederska 16
  • dworek z XVII-XIX wieku, ul. Bernardyńska 1
  • willa, ul. Bieżanowska 5
  • zespół domów mieszkalnych Towarzystwa Kredytowego Miejskiego, ul. Boya-Żeleńskiego 4/6
  • willa, ul. Bukowińska 24
  • Folwark Sielce, ul. Cybulskiego 3
    • pałac
    • dwie oficyny
    • pozostałości parku angielskiego
  • willa, ul. Chocimska 18
  • zespół budynków d. Państwowego Zakładu Epidemiologicznego, ul. Chocimska 24
    • 4 budynki
    • ogrodzenie z bramami

Stacja Pomp Rzecznych Wodociągów Warszawskich, ul. Czerniakowska 124

    • dom mieszkalny kierownictwa Stacji
    • zbiornik osadowy
    • kamień z tablicą pamiątkową
    • ogrodzenie
  • dom mieszkalny pracowników Stacji Pomp Rzecznych, ul. Czerniakowska 126a
  • budynek gimnazjum im. J. Piłsudskiego, ul. Czerniakowska 128
    • dom mieszkalny
  • budynek zakładu ss. nazaretanek, ul. Czerniakowska 137
  • dom Władysława Broniewskiego, ul. Dąbrowskiego 51
    • ogród
  • willa, ul. Domaniewska 14
    • ogród
  • willa, ul. Goraszewska 7
    • ogród
  • dom, ul. Huculska 6
    • zabudowania warsztatowe
  • dom, ul. Jodłowa 18
    • ogród
  • willa (elewacje), ul. Kielecka 33
  • willa, ul. Łowicka 39a
  • dom, ul. Malczewskiego 20
  • zespół kamienic, al. Niepodległości 157/ul. Asfaltowa 8
    • kamienica, al. Niepodległości 157
    • kamienica, ul. Asfaltowa 8
    • dziedziniec-ogród
  • willa, ul. Narbutta 30
  • dom, ul. Narbutta 50
  • kino „Stolica”, ob. „Iluzjon”, ul. Narbutta 50a
  • willa Jana Koszczyc-Witkiewicza, ul. Naruszewicza 20
  • dom, ul. Podchorążych 79
  • Willa Podgórskich, ul. Powsińska 104
  • kamienica, ul. Puławska 28
  • zespół pałacu Szustra, ul. Puławska 55/59
    • pałac
    • Domek Mauretański
    • gołębnik z bramą
    • Domek Murgrabiego
    • Mauzoleum Szustrów
    • ogród, ob. park „Promenada”
  • zakład wychowawczy, ul. Puławska 95/97
  • pałacyk „Henryków”, ul. Puławska 107a
    • ogród
  • zespół pałacowy „Królikarnia”, ul. Puławska 113
    • pałac
    • park
    • most
    • kuchnia
    • budynki gospodarcze
  • Instytut Geologiczny, ul. Rakowiecka 4
  • kamienica, ul. Sandomierska 23
  • „Żółta Karczma” w Służewie, al. Wilanowska 204
  • dom, ul. Wiśniowa 38
    • ogród
    • ogrodzenie
  • dom, ul. Wyścigowa 10/12

Ochota

Praga-Południe

Praga-Północ

  • Osiedle Praga I – zespół budynków
  • kościół pw. św. Floriana, pl. Weteranów 1863 r./Floriańska 3
  • kościół pw. MB Loretańskiej, ul. Ratuszowa 5
  • Kościół Najświętszego Serca Jezusowego, ul. Kawęczyńska 53
  • cerkiew metropolitalna prawosławna pw. św. Marii Magdaleny, al. „Solidarności” 52
  • Park Praski oraz Ogród Zoologiczny, al. „Solidarności” – Wybrzeże Helskie – Starzyńskiego – Jagiellońska
  • Fort Śliwickiego Cytadeli Warszawskiej, ul. Jagiellońska 5
  • kamienica Cymermanów wraz z oficynami, ul. Białostocka 4
  • kamienica Menachema Rotlewiego, ul. Brzeska 18
  • skład Towarzystwa Akcyjnego A. Wróblewski (4 budynki), ul. Inżynierska 3
  • kamienica z oficynami, ul. Inżynierska 7
  • d. Dom Weteranów Powstania Styczniowego, ul. Jagiellońska 17
  • gmach dawnego Gimnazjum Praskiego im. Władysława IV, ul. Jagiellońska 38
  • zajezdnia tramwajowa, ul. Kawęczyńska 16
    • hala postojowa
    • budynek administracyjno-mieszkalny
  • gmach dawnej Komory Wodnej, ul. Kłopotowskiego 1-3
  • Mykwa w Warszawie, ob. LO, ul. Kłopotowskiego 31
  • układ urbanistyczny i zespół budowlany ulicy Małej
  • kamienica Nazimków wraz z oficyną, ul. Mała 13a
  • koszary V Oddziału Straży Ogniowej, ul. Marcinkowskiego 2
  • kamienica księcia Bronisława Massalskiego „Pod Sowami” wraz z oficyną, ul. Okrzei 26
  • Dom Akademicki Studentów Żydów, ob. komenda policji, ul. Sierakowskiego 7
  • kamienica, al. „Solidarności” 61
  • zespół szpitala Przemienia Pańskiego, al. „Solidarności” 67
    • budynek główny „A”
    • budynek „B”
    • laboratorium – patomorfologia
    • dom dozorcy
    • pralnia
    • kotłownia
    • kuchnia
    • ogrodzenie
  • dom, ul. Stalowa 57
  • dom „Pałac Konopackiego”, ul. Strzelecka 11/13
  • Stalownia Praska, ul. Szwedzka 2/4
    • budynek produkcyjny
    • hala główna (część)
    • budynek administracyjny
    • magazyn
    • piwnice (chodniki podziemne)
    • ogrodzenie
  • zespół d. fabryki Lamp i fabryki chemicznej „Praga”, ul. Szwedzka 20
    • kotłownia
    • komin kotłowni
    • 3 budynki glicerynowi
    • 2 magazyny surowców glicerynowych
    • budynek produkcyjny (2 hale)
    • pudełkarnia
    • budynek EPD „Wieża”
    • magazyn centralny
    • warzelnia
    • budynek biurowy
    • dom mieszkalny
  • kamienica, ul. Tarchomińska 13
  • zespół domów, ul. Targowa 50
    • 3 domy
  • fragment kamienicy ocalały po wojnie, ul. Targowa 22
  • kamienica, ul. Targowa 69
  • zespół budynków PKP, ul. Targowa 70
  • zespół gmachów dyrekcji PKP, ul. Targowa 74
  • Solidarności 44. Willa naczelnika Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej (dworek Szuszkiewicza) z 1920-21. Parterowy dom wzniesiono w tzw. „stylu dworkowym” na zlecenie Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej według projektu inż. Wacława Szuszkiewicza w latach 1920–1921 na miejscu dawnego skrzydła dworca Petersburskiego, spalonego podczas I wojny światowej.
  • kamienica, ul. Targowa 84
  • kamienica, ul. Wileńska 13
  • kamienica z oficyną, ul. Wileńska 19
  • kamienica z oficynami, ul. Wileńska 21
  • dom opieki (Dom Pracy im. Mańkowskich) z kaplicą MB z Lourdes, ul. Wileńska 69
  • założenie urbanistyczne ul. Ząbkowskiej, odcinek od ul. Targowej do ul. Brzeskiej (w tym Synagoga Icchaka Hersza Jahrmana)
  • zespół d. oczyszczalni spirytusu „Rektyfikacja Warszawska”, ul. Ząbkowska 27-31
    • 3 budynki biurowe
    • 9 budynków produkcyjnych i magazynowych
    • portiernia
    • kotłownia z kominem
    • trafostacja
    • 2 domy mieszkalne
    • ogrodzenie od strony ulic Ząbkowskiej i Markowskiej
  • kamienica Inżynierska 7

Rembertów

Śródmieście

Targówek

Ursus

Ursynów

  • zespół kościoła św. Katarzyny, ul. Fosa 17
    • kościół
      • średniowieczna chrzcielnica
      • średniowieczny krucyfiks, przed którym miał się modlić Władysław Jagiełło
    • dzwonnica
    • plebania
    • wikarówka
    • cmentarz przykościelny
    • ogrodzenie
  • kwatera z mogiłami 1939–1945 na cmentarzu (par. śś. Ap. Piotra i Pawła), ul. Łagiewnicka
  • zespół torów wyścigów konnych, ul. Puławska 266
    • tory wyścigów i teren
    • trybuny
    • budynek administracyjny z siodlarnią
    • zespół budynków stajenno-mieszkalnych I
    • zespół budynków stajenno-mieszkalnych II
    • dom inspektora
  • zespół pałacowo-parkowy w Natolinie, ul. Nowoursynowska
    • pałac
    • oficyna pałacowa
    • pawilon ogrodowy (świątynia dorycka)
    • domki dozorców
    • gajówka
    • sarkofag
    • akwedukt
    • brama mauretańska
    • most mauretański, pomnik Natalii Sanguszkowej
    • brama
    • park
  • zespół pałacowy Ursynów, ul. Nowoursynowska 166
    • pałac z oficynami
    • taras ze schodami
    • park
  • dom (chałupa), ul. Kabaty 1
  • willa, ul. Krasnowolska 78
  • zespół dworski Wyczółki (I), ul. Łączyny 2
  • zespół willi Wyczółki (II), 1918-22, ul. Łączyny 54
    • willa
    • czworak
    • ogród
  • leśniczówka, ul. Rydzowa 1

Wawer

  • Kościół pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Trakt Lubelski 157
  • wiaty peronowe i poczekalnie na przystankach kolejowych Międzylesie, Radość i Miedzeszyn oraz stacji Falenica
  • cmentarz par. pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Cylichowska
  • dom z piwnicami i skrytką, ul. Barbórki 16
  • dom, ul. Derkaczy 79
  • willa, ul. Dusznicka 64
  • willa „Lodusieńka”, ul. Herbaciana 6
  • dom, ul. Junaków 24
    • ogród
  • willa, ul. Junaków 33/35
    • ogród
  • dom z wieżą, ul. Kamieńskiego 4
    • ogród
  • willa, ul. Lokalna 57/59
    • ogród
  • dawny dworzec kolejowy Falenica, ul. Patriotów 40
  • zajazd, ul. Płowiecka 83
  • willa, ul. Przewodowa 112
    • ogród
  • willa, ul. Przewodowa 123/125
  • dawna stacja kolejki dojazdowej Wawer, ul. Widoczna 6
  • dom, ul. Widoczna 79
  • willa, ul. Wilgi 43
    • ogród
  • dom, ul. Zasobna 46/48
  • fabryka Aparatów Elektrycznych K. Szpotańskiego (4 sprzężone hale produkcyjne), ul. Żegańska 1

Wesoła

Wilanów

  • Wilanów – założenie urbanistyczne
  • zespół kościoła par. pw. św. Anny
    • kościół
    • plebania, ul. Biedronki 1
    • dom służby kościelnej, ul. Biedronki 1a
  • cmentarz
  • kaplica cmentarna
  • ogrodzenie i brama
  • zespół pałacowo-ogrodowy, ul. Stanisława Kostki Potockiego 1
    • pałac Królewski
    • kordegarda
    • oficyna kuchenna
    • stajnia pałacowa z wiatą
    • oranżeria
    • figarnia z pseudośredniowieczną bramą
    • ujeżdżalnia
    • wozownia
    • psiarnia
    • d. kuźnia, ul. Wiertnicza 1e
    • d. komisariat, ul. Wiertnicza 1f
    • d. ślusarnia i areszt (?), ul. Wiertnicza 1c
    • dom ogrodnika, ul. Biedronki 16
    • dom podstarościego
    • holendernia
    • spichrze
    • studnia na dziedzińcu
    • brama wjazdowa
    • park pałacowy z wystrojem architektoniczno-rzeźbiarskim
  • d. szpital św. Aleksandra, ul. Biedronki 6
  • „Dom Doktora”, ul. Biedronki 6a
  • d. fabryka, ul. Wiertnicza 1
  • d. kuźnia wiejska, ul. Wiertnicza 2
  • jatki, ul. Wiertnicza 2a
  • ochronka, ul. Wiertnicza 2a
  • d. zajazd, ul. Wiertnicza 27
  • mostek, ul. Wiertnicza
  • zespół pałacowo-parkowy w Morysinie
    • ruiny pałacyku
    • domek stróża
    • gajówka, drewn.
    • oraculum
    • brama
    • park
  • kościół św. Elżbiety w Warszawie (Powsin), ul. Przyczółkowa
    • dzwonnica
  • cmentarz wojenny z II wojny światowej w Powsinie, ul. Przyczółkowa
  • d. karczma w Powsinie, ul. Przyczółkowa 394

Włochy

  • Fort VI „Okęcie”, ul. Lipowczana 6
  • pałac Koelichenów, ul. ks. J. Chrościckiego 2
  • zespół dworski, ul. 1 Sierpnia 11
    • dwór (częściowo rozebrany po 1945)
    • stodoła
    • budynek inwentarski
    • wozownia
    • czworak
    • ogród (szpalery drzew)

Wola

Żoliborz

  • Żoliborz historyczny (układ i zabudowa)
  • zespół cytadeli, ul. Wybrzeże Gdyńskie
  • zabudowa parzystej strony, ul. Brodzińskiego, numery: 2 (z ogrodem), 4 (z ogrodem), 8, 10, 12 (z ogrodem), 16, 20 (z ogrodem), 24, 28 (z ogrodem), 30, 32
  • szkoła, ul. Czarnieckiego 49
  • willa, ul. Czarnieckiego 53
    • ogród
  • domy wraz z ogrodami, przy ul. Dygasińskiego, numery: 1, 3, 15, 19, 20, 21, 22 (bez ogrodu), 23
  • domy wraz z ogrodami przy ul. Dziennikarskiej, numery: 11, 12
  • szkoła, ul. Elbląska 51
  • dom (segment), ul. Forteczna 12
    • ogród
  • domy (segmenty) przy ul. Gomółki, numery: 4, 6
  • dom wraz z ogrodami przy ul. Hauke-Bosaka, numery: 9, 12
  • dom, ul. Kaniowska 1
  • domy przy pl. Lelewela, numery: 12, 14, 18 (z ogrodem)
  • dom, ul. Mickiewicza 34/36
  • domy (wraz z ogrodami) przy ul. Niegolewskiego, numery: 8, 10, 21 (bez ogrodu), 21/II (bez ogrodu), 27
  • willa, ul. Promyka 17
    • ogród
  • dom (segment), pl. Słoneczny 6
    • ogród
  • domy przy ul. Sułkowskiego, numery: 28 (z ogrodem), 32
  • domy przy ul. Śmiałej, numery: 41, 48, 50, 54 (z ogrodem), 58 (z ogrodem), 60, 63 (z ogrodem), 66, 73
  • willa przy pl. Tucholskim 24
    • ogród
  • zabudowa, ul. Wieniawskiego, numery: 1/I, 2/I, 2/2, 3/I, 3/II, 3/III, 3/IV, 4, 5/I, 5/II, 5/III, 5/IV, 5/V, 5/VI, 5/IX, 5/X, 6/I, 6/III, 6/VI, 6/VII, 6/VIII, 6/IX, 6/X, 7/I, 7/II, 7/IV, 7/V, 7/VI, 8/I, 8/III (z ogrodem), 8/IV, 8/VI (z ogrodem)
  • dom, al. Wojska Polskiego 29

Przypisy

  1. ↑ Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków [online], BIP urzędu m.st. Warszawy, 19 listopada 2018 (pol.).
  2. ↑ Portal mapowy NID [online] [dostęp 2019-03-27] (pol.).
  3. ↑ Budynek dawnej Węgierskiej Ekspozytury Handlowej zabytkiem [online], Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków, 6 marca 2019 (pol.).
  4. 1 2 3 4 Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy [online], 2006 (pol.).
  5. ↑ Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 423.
  6. ↑ Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya” Dz.U. z 2012 r. poz. 64.
  7. ↑ Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 lipca 2014 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Warszawa – zespół zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach” Dz.U. z 2014 r. poz. 956.
  8. ↑ Wilanowski Park Kulturowy [online], Urząd m. st. Warszawy, 31 stycznia 2019 (pol.).
  9. ↑ Park Kulturowy Historyczne Centrum Warszawy [online], Urząd m. st. Warszawy, 31 stycznia 2019 (pol.).
  10. ↑ Zabytkowy „Plon” na Saskiej Kępie. mwkz.pl. [dostęp 2011-05-23].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.