Xyris – rodzaj roślin jednoliściennych z rodziny łuczydłowatych. Obejmuje co najmniej 250 gatunków, a według The Plants of World Online nawet 380. Rośliny te są szeroko rozprzestrzenione w strefie tropikalnej, subtropikalnej i ciepłego klimatu umiarkowanego na wszystkich kontynentach poza Europą, we wschodniej części Ameryki Północnej sięgają na północy po Kanadę. Główne ośrodki zróżnicowania znajdują się na Wyżynie Gujańskiej oraz w Amazonii (w Brazylii rośnie 150 gatunków), a mniejsze w Afryce subsaharyjskiej (występuje tam co najmniej 25 gatunków) i Australazji (w Australii obecnych jest 20 gatunków, z czego 17 to endemity, w południowo-wschodniej Azji – 18 gatunków). Rośliny siedlisk mokradłowych. Ich kwiaty zapylane są przez owady, a drobne nasiona roznoszone są przez wiatr.

Kilka gatunków z tego rodzaju sadzonych jest jako rośliny ozdobne. Liście X. indica z południowej i południowo-wschodniej Azji oraz liście i korzenie innych gatunków z Ameryki Południowej wykorzystywane są do leczenia chorób skóry. Z pędów X. capensis wykonywane są figurki wystawiane w świątyniach hinduistycznych na Jawie. Ten sam gatunek służy także do wyplatania mat i wyrobu sitek do cedzenia piwa. W południowej Afryce z jego korzeni sporządza się wyciąg zwany iNgxambothi, który przez młodych mężczyzn jest stosowany w czasie zalotów do wywoływania wymiotów. X. indica i X. pauciflora są chwastami pól ryżowych w Azji.

W XIX wieku zaproponowane zostały dla rodzaju polskie nazwy zwyczajowe – łositno i łuszczydło, ale nie są używane (obecna w źródłach współczesnych nazwa rodziny sugeruje nazwę łuczydło, ale i ona nie jest stosowana).

Morfologia

Pokrój

Byliny, rzadko rośliny jednoroczne z łodygami pojedynczymi, prosto wzniesionymi, zawsze bruzdowanymi lub kanciastymi. Tworzą kępy. Kłącza, jeśli występują, są krótkie, poziomo rosnące lub podnoszące się. Czasem rośliny bulwiaste.

Liście

Mieczowate, podobne do liści kosaćca, płaskie do obłych i nitkowatych. Liście skupione są u nasady pędu, wyrastają skrętolegle naprzemianlegle lub w dwóch rzędach. U części gatunków języczek liściowy jest obecny, u innych nie. Blaszka i pochwa liściowa różnie wykształcone (gładkie, szorstkie, orzęsione), zgrubiałe u nasady lub nie, liście różnie zakończone (kapturkowato, szydlaście, ostro lub tępo) – cechy budowy liścia są istotną cechą diagnostyczną.

Kwiaty

Skupione w szczytowy kwiatostan na bezlistnej łodydze (głąbiku). Gęste i krótkie kłosy lub główki tworzone są przez ciasno wyrastające przysadki, które w dole kwiatostanu są płonne i tylko z kątów górnych przysadek rozwijają się pojedyncze kwiaty. Zewnętrzny okółek okwiatu ma symetrię grzbiecistą – dwa listki są zielone, a jeden jest błoniasty i wyraźnie większy od pozostałych (otula rozwijający się kwiat). Wewnętyrzny okółek ma trzy okazałe, choć krótkotrwałe, symetryczne listki z wyraźnym paznokciem. Listki te zwykle są żółte, czasem białe, rzadko niebieskie. Pręcikowie składa się z dwóch okółków. Zewnętrzny to trzy prątniczki, często rozgałęzione widełkowato, rzadziej nitkowate lub zanikłe, zwykle owłosione. Pręciki okółka wewnętrznego zrośnięte są z listkami okwiatu. Słupek z trzech zrośniętych owocolistków. Walcowata szyjka słupka na szczycie z trójdzielnym znamieniem.

Owoce

Wielonasienne, cienkościenne torebki otwierdzające się wzdłuż trzech szwów. Nasiona jajowate do kulistych od 0,3 do 1 mm średnicy, wyjątkowo do 4 mm, z prążkowaną łupiną nasienną.

Systematyka

Rodzaj wyodrębniany jest w monotypową podrodzinę Xyridoideae Arnott w obrębie rodziny łuczydłowatych Xyridaceae C. Agardh.

Wykaz gatunków

Uwagi

Przypisy