Tęczak
Tachuris rubrigastra
(Vieillot, 1817)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Podrząd

tyrankowce

Rodzina

Tachurisidae
Ohlson, Irestedt, Ericson & Fjeldså, 2013

Rodzaj

Tachuris
Lafresnaye, 1835

Gatunek

tęczak

Synonimy
  • Sylvia rubrigastra Vieillot, 1817
  • Regulus azarae
  • R. omnicolor
  • R. lyronensis
  • Cyanotis azarae
  • Cyanotis rubrigaster
Podgatunki

zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)

Zasięg występowania

     występuje przez cały rok

     tylko poza sezonem lęgowym

Tęczak (Tachuris rubrigastra) – gatunek małego ptaka z monotypowej rodziny tęczaków (Tachurisidae). Występuje w Ameryce Południowej. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Po raz pierwszy gatunek opisał Louis Jean Pierre Vieillot w 1817 roku. Przydzielił mu nazwę Sylvia rubrigastra. Holotyp pochodził z Paragwaju. Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) uznaje tęczaka za przedstawiciela monotypowego rodzaju Tachuris. Przynależność do rodziny nie jest pewna w przypadku tego gatunku. Wedle IOC należy on do rodziny tyrankowatych (Tyrannidae), podczas gdy autorzy The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World umieszczają go w monotypowej rodzinie tęczaków (Tachurisidae). Opisana została w 2013 (Ohlson et al.), a wyodrębniona na podstawie wyników badań molekularnych. Oryginalnie użyta nazwa „Tachurididae” została w 2015 roku skorygowana na „Tachurisidae”. Według autorów rodzina ta spokrewniona jest z tyrankowatymi oraz Rhynchocyclidae (nieuznana przez IOC rodzina) i tworzy odrębną linię rozwojową datowaną na wiek 25–28 mln lat. IOC wyróżnia 4 podgatunki, autorzy Handbook of the Birds of the World także.

Nazwa rodzajowa Tachuris pochodzi od słów Tachurí i Tarichú, które w języku guarani oznaczają różne małe ptaki (dosłownie oznaczają „zjadacza mrówek” lub „zjadacza larw”). Nazwa gatunkowa rubrigastra oznacza z łaciny „czerwonobrzuchy” (ruber – „ czerwony” i gaster – „brzuch”).

Podgatunki i zasięg występowania

IOC wyróżnia następujące podgatunki:

Morfologia

Tęczak to drobny, smukły ptak mierzący 11–11,5 cm długości (osobniki, które zbadał Taczanowski były większe i mierzyły 12 cm). Sylwetką zbliżony do pokrzewki. Wyróżnia się długimi, wysmukłymi skokami oraz bardzo wąskim i ostro zakończonym dziobem. Masa ciała: 6,5 do 8 g.

Wymiary kilku osobników podane w milimetrach:

Lokalizacja Skrzydło Ogon Skok Dziób
♂ Peru (Junin, bez dokładniejszej jednostki, i prowincja Pacasmayo) 55 45 19 13
♀ 47 39 18 13
nn La Plata 50 35 – 8
♂¹ – podg. nominatywny La Plata 50 46 21 8 (inny osobnik)
♂♂ – podg. alticola zach. Boliwia 54,5–59,5 – – –

¹Oryginalne wymiary podano w calach; zamieszczone tu stanowią przybliżenie

Dalszy opis dotyczy samca podgatunku nominatywnego. Wierzch ciała brązowozielony; barwa na głowie przechodzi w czerń z domieszką niebieskiego, co jest szczególnie widoczne na pokrywach usznych. Brew płowa, lekko zielonkawa; na szczycie głowy szkarłatna plamka. Skrzydła i sterówki czarniawe. Wewnętrzne chorągiewki lotek (zewnętrzne w przypadku najbardziej wewnętrznych, lotek trzeciorzędowych) i część pokryw skrzydłowych większych przybiera barwę białą, podobnie jak i para zewnętrznych sterówek, zewnętrzne krawędzie kolejnych ich par i zakończenia części z nich. Spód ciała pokrywają pióra ochrowożółte, na gardle bielsze. Okolice kloaki czerwone. Od zgięcia skrzydła do zgięcia drugiego skrzydła ciągnie się spodem ciała czarny pas, w środku przerwany przez żółte pióra. Dziób i nogi czarne; podeszwy stóp pomarańczowe. Philip Lutley Sclater podaje, że samce mają tęczówki niebieskie („w kolorze nieba”), zaś samice tęczówki białe.

Ekologia

Środowiskiem życia tęczaka są rozległe trzcinowiska, bagna oraz trawiaste obrzeża jezior. Rzadko pozostawia trzcinowiska na rzecz przybrzeżnych zarośli. Spotykany od poziomu morza po 4200 m n.p.m. Żeruje na owadach, samotnie lub w grupach rodzinnych, wśród gęstego sitowia. Często kurczowo przylega do łodygi rośliny lub zwisa z niej do góry nogami. Niekiedy biega lub skacze po ziemi, błocie albo pływającej roślinności. Odzywa się podobnymi do owadzich (lub do stukania nożem o talerz) dźwiękami tik. Poza tym odzywa się bulgoczącym lub brzęczącym piwup bzzzzt albo piwup piwuprrrrp.

Lęgi

W Peru jaja obserwowano w październiku, pisklęta we wrześniu, zaś opierzające się pisklęta w lutym. W południowo-wschodniej Brazylii ptaki z powiększonymi gonadami stwierdzano we wrześniu i październiku, opierzające się młode w lutym; w Argentynie na Cape San Antonio gniazduje w okresie koniec października–początek stycznia. Tęczaki budują charakterystyczne zwarte gniazda o kształcie stożka, które bokiem przytwierdzone są do łodygi trzciny. Budulec stanowią mokre liście trzcin, które po wyschnięciu mają fakturę kartonu; P.L. Sclater podaje, że po zaschnięciu gotowa konstrukcja może nawet wyglądać jak odlana w formie. W zniesieniu 3 lub 4 jaja (według Sclatera i Ernesta Gibsona także i dwa). Okazy znajdujące się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie (dawniej British Museum) mierzą około 16–18 na 11–13 mm, barwa skorupki opisana jako od jasnej po ciemną kremową; część jaj jest gładka, zaś część ma przy szerszym końcu kropki barwy jasnordzawej i liliowej. Poza tym brak danych.

Status zagrożenia i ochrona

Przez IUCN T. rubrigastra klasyfikowany jest jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2020). BirdLife International szacuje całkowity zasięg na 6,92 mln km². Wymienia jedną ostoję ptaków IBA, w której występuje tęczak – Ciénagas del Name w Chile. Gatunek zasiedla wiele obszarów chronionych, w tym Rezerwat Costanera Sur w Argentynie.

Przypisy

  1. ↑ Tachuris rubrigastra, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 B. Clock, Many-coloured Rush-tyrant (Tachuris rubrigastra), [w:] J. Hoyo i inni red., Handbook of the Birds of the World Alive, 2004 [zarchiwizowane z adresu 2015-02-21].
  3. 1 2 3 4 5 6 7 J.B. Hatcher, William B. Scott, Reports of the Princeton University Expeditions to Patagonia, t. 2: Ornithology, pt. 4: Anatidae–Tytodidae, s. 805–806.
  4. 1 2 3 Eugene W. Oates & Savile G. Reid: Catalogue of the collection of birds's eggs in the British Museum. T. 3. 1903, s. 195.
  5. 1 2 3 4 Philip Lutley Sclater & W. H. Hudson: Argentine ornithology. T. 1. 1888, s. 142–144.
  6. ↑ Tachuris rubrigastra, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  7. 1 2 3 Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Tachurisidae Ohlson, Irestedt, Ericson & Fjeldså, 2013 - tęczaki - Rush Tyrant (Wersja: 2020-12-25). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-10-17].
  8. 1 2 3 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Tyrant flycatchers. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-11-25]. (ang.).
  9. 1 2 3 Jan I. Ohlson i inni, Phylogeny and classification of the New World suboscines (Aves, Passeriformes), „Zootaxa”, 1, 3613, 2013, s. 1–35, DOI: 10.11646/zootaxa.3613.1.1, ISSN 1175-5334.
  10. ↑ Ismael Franz. A family-group name correction in Aves: Tachurisidae instead of Tachurididae Ohlson, Irestedt, Ericson & Fjeldså, 2013. „Zootaxa”. 3941 (4), s. 593–594, 2015. DOI: 10.11646/zootaxa.3941.4.9. (ang.).
  11. ↑ James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 339 i 377. ISBN 1-4081-2501-3.
  12. 1 2 3 Władysław Taczanowski, Ornithologie du Pérou, t. 2, 1884, s. 243–244.
  13. ↑ Alcide d'Orbigny: Voyage dans l'Amérique Méridionale. T. 4. Cz. 3: Oiseaux. 1839, s. 333–334.
  14. ↑ G. Niethammer, Zur Vogelwelt Boliviens (Teil II: Passeres), t. 7–8, Bonner zoologische Beiträge, 1956, s. 111.
  15. 1 2 E. Gibson. On the ornithology of Cape San Antonio, Buenos Ayres. „Ibis”. ser. 10 v. 6, s. 403, 1918.
  16. ↑ Species factsheet: Tachuris rubrigastra. BirdLife International. [dostęp 2020-11-25].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.