Tąpnięcie – wyrzucenie materiału skalnego do wyrobiska lub zniszczenie jego obudowy wywołane gwałtownym rozładowaniem energii potencjalnej sprężystości skał. Jest jednym z zagrożeń naturalnych występujących w górnictwie. Często błędnie utożsamiane z każdym wstrząsem sejsmicznym pochodzenia górniczego.

Definicja wg Wyższego Urzędu Górniczego: Tąpnięcie – zjawisko dynamiczne spowodowane wstrząsem górotworu, w wyniku którego wyrobisko lub jego odcinek uległo gwałtownemu zniszczeniu lub uszkodzeniu, w następstwie czego nastąpiła całkowita lub częściowa utrata jego funkcjonalności lub bezpieczeństwa jego użytkowania.

Kumulowanie energii sprężystej, w górotworze następuje jedynie w skałach sprężystych. Opracowano wiele metod oceny skłonności skał do tąpań. W ocenie skłonności do tąpań stosuje się analizę przedzniszczeniowej charakterystyki naprężeniowo-odkształceniowej, oraz pełnej charakterystyki zarówno przedkrytycznej, jak i pokrytycznej. Wskaźniki opisujące właściwości skał dzielone są na kilka grup (odkształceniowe, wytrzymałościowe, energetyczne, reologiczne). Jednym ze wskaźników, który uzyskuje się na podstawie jednoosiowego ściskania i ma praktyczne zastosowanie do oceny skłonności węgla do tąpań, jest energetyczny wskaźnik naturalnej skłonności do tąpań WET.

Eksploatacja górnicza (czyli w przypadku górnictwa głębinowego drążenie korytarzy) narusza pierwotną równowagę górotworu. W pobliżu wyrobisk dochodzi do zwiększenia pierwotnych naprężeń wynikających z ciężaru wyżej leżących warstw, a w przypadku przekroczenia wytrzymałości skały na ściskanie, następuje zniszczenie jej struktury (czyli zgniecenie), które zapoczątkowuje bardzo gwałtownie przebiegający proces lawinowy kruszenia skał i rozładowywania nagromadzonej energii sprężystej. Przebieg tąpnięcia zbliżony jest do odpalenia w skałach materiału wybuchowego.

Pierwsze tąpnięcie miało miejsce w kopalni rudy w Derbyshire w Anglii w XVIII w. W Polsce tąpania występują od ponad 100 lat w kopalniach węgla kamiennego i od ponad 50 lat w kopalniach rudy miedzi.

Typy tąpnięć

O zaliczeniu tąpnięcia do danego typu decyduje położenie ogniska wstrząsu:

  • Tąpania pokładowe
  • Tąpania stropowe
  • Tąpania spągowe

Tąpnięcia w Polsce

Największe tąpnięcia w Polsce (pow. 3 stopni w skali Richtera) odczuwalne na powierzchni w XXI wieku:

Kolejność (wg siły) Kopalnia Obszar epicentralny – miasta Siła (Skala Richtera) Data/Godzina Uwagi
1 KGHM S.A. O/ZG „Rudna” Polkowice – Głogów – Lubin 4.9 08.07.2020 07:18 Zakwalifikowane jako odprężenie górotworu
2KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.829.01.2019 13:53
3KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.619.03.2013 22:09
4KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin4.429.11.2016 21:09
5 KGHM S.A. O/ZG „Rudna” Polkowice – Głogów – Lubin 4.1 22.08.2023 09:38
6KWK Wujek „Śląsk”Katowice – Chorzów – Zagłębie Dąbrowskie4.018.04.2015 00:16
7KWK BudrykOrnontowice3.913.01.2020 14:34
8KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin3.812.01.2019 09:58
8KWK JaninaChrzanów - Libiąż – Trzebinia - Żarki3.830.09.2015 11:13
8KWK Rydułtowy-AnnaRydułtowy – Radlin – Wodzisław3.813.01.2005 18:34
9KGHM S.A. O/ZG „Rudna”Polkowice – Głogów – Lubin3.718.01.2019 05:44
9KWK BudrykOrnontowice3.78.11.2018 20:23
10KWK BielszowiceRuda Śląska3.618.01.2018 11:39
11KWK RydułtowyRydułtowy – Pszów – Wodzisław3.522.01.2019 23:33
11KWK BobrekBytom3.503.06.2016 08:42
11KWK WujekKatowice3.526.05.2014 20:42
11KWK CentrumBytom – Radzionków – Ruda Śląska3.512.12.2008 23:45
12KWK ZofiówkaJastrzębie-Zdrój – Żory, Wodzisław Śląski3.4205.05.2018 10:58Katastrofa górnicza w kopalni Zofiówka
13KWK Bobrek-PiekaryBytom – Tarnowskie Góry – Zabrze – Zbrosławice3.423.04.2018 10:55
13KWK MarcelWodzisław Śląski3.408.03.2012 20:20
14KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.324.12.2022 04:51
14KWK Bobrek-CentrumBytom3.321.11.2012 05:22
14KWK Bobrek-CentrumBytom3.319.07.2011 18:06
15KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.2123.11.2022 16:52
16KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.215.12.2022 02:55
16KWK MarcelMarklowice-Wodzisław Śląski3.208.02.2019 03:10
16KWK Murcki-StaszicKatowice3.217.09.2018 13:08
16KWK Rydułtowy-AnnaRydułtowy3.230.03.2011 04:02
16KWK PiastBieruń3.209.02.2010 20:10
17KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.124.06.2021 03:27
17KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.109.06.2021 02:53
17KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.105.03.2021 21:20
17KWK Murcki-StaszicKatowice3.105.09.2017 04:45
17KWK Rydułtowy-AnnaRydułtowy3.107.06.2013 01:12
18 KWK Janina Chrzanów - Libiąż - Trzebinia 3.0 23.03.2023 01:10
18KWK JaninaChrzanów - Libiąż - Trzebinia3.005.08.2021 18:02
18KWK WieczorekKatowice3.010.03.2013 15:02
18KWK Rydułtowy-AnnaRydułtowy3.005.02.2010 12:50

Przypisy

  1. ↑ Mirosława Bukowska: WSKAŹNIKOWE METODY OCENY SKŁONNOŚCI DO TĄPAŃ SKAŁ I GÓROTWORU. [w:] PRACE NAUKOWE GIG GÓRNICTWO I ŚRODOWISKO [on-line]. s. 96 - 97. [dostęp 2016-06-03].
  2. ↑ Earthquake information - EMSC Mobile [online], m.emsc.eu [dostęp 2020-07-29].
  3. ↑ Komunikat w sprawie wstrząsu w ZG Rudna
  4. ↑ Earthquake, Magnitude 4.8 - POLAND - 2019 January 29, 12:53:45 UTC [online], EMSC-CSEM [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  5. ↑ Górnicy odnalezieni. "Wszyscy żyją"
  6. ↑ Earthquake, Magnitude 4.6 - POLAND - 2013 March 19, 21:09:52 UTC [online], EMSC-CSEM [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  7. ↑ Earthquake, Magnitude 4.4 - POLAND - 2016 November 29, 20:09:39 UTC [online], EMSC-CSEM [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  8. ↑ Earthquake - Magnitude 4.0 - POLAND - 2015 April 17, 22:16:22 UTC [online], www.emsc-csem.org [dostęp 2017-11-27] (ang.).
  9. ↑ Earthquake - Magnitude 3.9 - POLAND - 2019 January 13, 13:34:16.7 [online], www.emsc-csem.org [dostęp 2020-01-13] (ang.).
  10. ↑ Silny wstrząs na Śląsku. Czuli mieszkańcy Katowic, Tychów, Mikołowa czy Rybnika [online], Info Katowice, 13 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-14] (pol.).
  11. ↑ EMSC-CSEM raport
  12. ↑ Tąpnięcie w kopalni „Janina” w Libiążu.
  13. ↑ EMSC
  14. ↑ To było straszne, Nowiny Wodzisławskie 3/2005.
  15. ↑ EMSC-CSEM raport
  16. ↑ EMSC
  17. ↑ Wstrząs na Śląsku! Silne tąpnięcie w kopalni Budryk odczuły Rybnik, Orzesze, Tychy, Zabrze, Gliwice i inne miasta, dziennikzachodni.pl, 9 listopada 2018
  18. ↑ Potężny wstrząs w kopalni Bielszowice 18.1.2018 o sile 3,6 Richtera. Zatrzęsła się ziemia od Zabrza przez Katowice do Tychów [online], Dziennik Zachodni, 18 stycznia 2018 [dostęp 2018-01-18] (pol.).
  19. ↑ Tąpnięcie w kopalni Rydułtowy. Nie żyje 1 górnik.
  20. ↑ Mocny wstrząs w Bytomiu i okolicy: Zakołysało budynkami
  21. ↑ Earthquake - Magnitude 3.5 - POLAND - 2014 May 26, 18:42:53 UTC [online], www.emsc-csem.org [dostęp 2017-11-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-05] (ang.).
  22. ↑ Mocno zatrzęsło w Katowicach i ościennych miastach. 'Bloki się zakołysały' [online], Gazeta.pl Katowice, 29 maja 2014 [dostęp 2023-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-29].
  23. ↑ Górny Śląsk: silny wstrząs ziemi- Onet.pl - Wiadomości
  24. ↑ Kopalnia Zofiówka: Ratownicy idą do zasypanych górników. Mają dwa urządzenia do lokalizacji. Ocaleni górnicy wskazali miejsce [online] [dostęp 2018-05-07] (pol.).
  25. ↑ Jastrzębie-Zdrój. Dramat w kopalni "Zofiówka". Odnaleziony górnik nie żyje. 4 dalej poszukiwanych [online] [dostęp 2018-05-06] (pol.).
  26. ↑ Tomek Orszulak, Wstrząs w kopalni Zofiówka w Jastrzębiu-Zdroju. Ratownikom zostało około 30 metrów do trzeciego górnika, „wiadomosci.wp.pl”, 6 maja 2018 [dostęp 2018-05-06] (pol.).
  27. ↑ Earthquake - Magnitude 3.4 - POLAND - 2018-04-23 08:55:18 UTC [online], www.emsc-csem.org [dostęp 2018-04-23] (ang.).
  28. ↑ • Wstrzas-w-kwk-marcel-26-letni-gornik-nie-zyje
  29. ↑ Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego - Powiat Chrzanowski - Informacje o wstrząsach górniczych [online], www.pczk.pl [dostęp 2022-01-13].
  30. ↑ European-Mediterranean Seismological Centre
  31. ↑ WUG Tąpnięcia w 2011 roku
  32. ↑ Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego - Powiat Chrzanowski - Informacje o wstrząsach górniczych [online], www.pczk.pl [dostęp 2022-11-26].
  33. ↑ Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego - Powiat Chrzanowski - Informacje o wstrząsach górniczych [online], www.pczk.pl [dostęp 2022-12-15].
  34. ↑ https://www.emsc-csem.org/Earthquake/earthquake.php?id=743687 Dane EMSC [dostęp 2019-02-08]
  35. ↑ Katowice: silny wstrząs w kopalni Murcki-Staszic, „PolskieRadio.pl” [dostęp 2018-09-17].
  36. ↑ 3,2 w skali Richtera - tynk leciał na głowy • Nowiny.pl
  37. ↑ Silny wstrząs w kopalni Piast w Bieruniu
  38. 1 2 3 Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego - Powiat Chrzanowski - Informacje o wstrząsach górniczych [online], www.pczk.pl [dostęp 2022-12-02].
  39. ↑ KATOWICE OBUDZIŁ SILNY WSTRZĄS. WINNA KOPALNIA MURCKI-STASZIC. [dostęp 2017-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-05)].
  40. ↑ Znowu tąpnęło w kopalni Rydułtowy-Anna. nowiny.rybnik.pl [dostęp 2013-06-09]
  41. 1 2 Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego - Powiat Chrzanowski - Informacje o wstrząsach górniczych [online], www.pczk.pl [dostęp 2023-04-18].
  42. ↑ Silny wstrząs w kopalni Wieczorek w Katowicach

Zobacz też

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.