Szpajza
deser
Kuchnia

kuchnia śląska, kuchnia pomorska

Miejsce powstania

Polska

Obróbka żywności

ubijanie

Odmiany

cytrynowa, czekoladowa itp.

Składniki

jaja, cukier, dodatki smakowe, żelatyna

Szpajza (z niem. die Speise – potrawa, danie) – deser (legumina) przygotowywany z jajek kurzych znany w kuchni śląskiej i pomorskiej (na Kaszubach, Powiślu i Żuławach). Jest to rodzaj kremu zestalanego żelatyną. Charakteryzuje się delikatną, puszystą konsystencją, przypominającą gładką, kremową (galaretkowatą) piankę.

Kuchnia śląska

Jest to deser charakterystyczny dla kuchni śląskiej. Znany jest w niej prawdopodobnie od końca XIX wieku. Przepis na cytrynową szpajzę znajduje się m.in. w Kochbuch für Schule und Haus Marii Wurst z 1911 roku.

Znany także pod nazwami: ajerszpajza, Szpajzy, Szpajze. Najpopularniejsze smaki to cytrynowa oraz czekoladowa. Inne wersje smakowe to m.in. truskawkowa, wiśniowa, agrestowa, waniliowa.

Szpajza jest tradycyjnym deserem na Górnym Śląsku, podawanym po obiedzie podczas ważnych uroczystości rodzinnych, takich jak pierwsza komunia, wesele, jubileusze czy dorocznych jak np. Wielkanoc, czy odpust parafialny. Najczęściej szpajzę podaje się w dużych salaterkach, z których następnie nabierane są porcje do mniejszych miseczek. Alternatywą jest podanie szpajzy w osobnych pucharkach.

Szpajza ma konsystencję pianki. Do ubitych białek dodaje się żółtka utarte z cukrem. Konsystencję utrzymuje żelatyna. Dodając różne składniki, np. sok z cytryny, kakao, galaretkę (np. na bazie domowego kompotu) otrzymuje się różne smaki i kolory. Smak szpajzy może być również wzbogacony dodatkiem mocnego alkoholu, np. wódką, która może również służyć do rozpuszczania w niej kakao. Deser ozdabiany jest bitą śmietaną i owocami.

Szpajza cytrynowa została wpisana 12 września 2006 roku na listę produktów tradycyjnych województwa śląskiego w kategorii „Wyroby piekarnicze i cukiernicze”, a 16 grudnia 2019 roku pod nazwą „krośnicka szpajza” na listę produktów tradycyjnych województwa opolskiego. 17 września 2021 roku na listę produktów tradycyjnych województwa opolskiego wpisana została citron śpajza (szpajza cytrynowa).

Kuchnia pomorska

W kuchni pomorskiej znana jest szpajza z sokiem i skórką z cytryny (cytronszpajza), szpajza z dodatkiem lokalnych owoców (w mniej zamożnych domach), szpajza czekoladowa (z kakao) oraz szpajza z karmelem. Podawano ją z bitą śmietaną, czasem też np. z bakaliami i krojonymi galaretkami. Stołownicy nabierali porcje deseru ze wspólnego naczynia do miseczek. Śmietankę do polania podawano osobno.

Cytronszpajza została wpisana na listę produktów tradycyjnych województwa pomorskiego 19 listopada 2008. Był to deser przyrządzany z okazji świąt oraz takich uroczystości jak wesela i chrzciny. W zamożniejszych domach jadano ją po niedzielnym obiedzie.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ speise – Tłumaczenie po polsku – Słownik niemiecko-polski Diki [online], www.diki.pl [dostęp 2024-01-21].
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Szpajza, cytronszpajza – deser jajeczny, krem jajeczny, [w:] Lista produktów tradycyjnych (woj. pomorskie) [online], Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi [zarchiwizowane 2016-11-25]. Uwaga: jako źródło wykorzystano archiwalną wersję strony ponieważ w nowszych wersjach zgubiono (prawdopodobnie na skutek błędu technicznego) większą część opisu.
  3. 1 2 Magdalena Gorlas: Wspaniałe dania z kuchni Powiśla i Żuław. Oto przepisy na: szpajzę cytrynową, kassler i zupę klopsową. [w:] Wysokie Obcasy (wysokieobcasy.pl) [on-line]. Agora SA, 2022-09-22. [dostęp 2024-01-29].
  4. ↑ „Pierwsza Komunia Święta”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Wyd. I, dodruk. Katowice: Videograf II Sp. z o.o., październik 2009, s. 219. ISBN 978-83-7183-667-1. Cytat: „(…) desery. Były to tzw. szpajzy, czyli kremy zestalane żelatyną o smaku cytrynowym lub agrestowym, podawane w dużych szklanych salaterkach”.
  5. 1 2 3 4 5 6 Szpajza cytrynowa (krem cytrynowy), [w:] Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [online], Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi [zarchiwizowane 2016-11-25]. Uwaga: jako źródło wykorzystano archiwalną wersję strony ponieważ w nowszych wersjach zgubiono (prawdopodobnie na skutek błędu technicznego) większą część opisu.
  6. 1 2 Citron śpajza – szpajza cytrynowa, [w:] Lista produktów tradycyjnych (woj. opolskie) [online], Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 21 września 2011 [dostęp 2024-01-29].
  7. 1 2 Krośnicka szpajza, [w:] Lista produktów tradycyjnych (woj. opolskie) [online], Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 18 grudnia 2019 [dostęp 2024-01-29].
  8. ↑ Przymuszała i Świtała-Trybek 2021 ↓, s. 59.
  9. ↑ Słownik wyrazów śląskich, gwary śląskiej – Bonclok.pl – Szpajza [online], Bonclok.pl - strona internetowa ze śląskim smakiem [dostęp 2024-01-21].
  10. ↑ Szpajza cytrynowa -śląski deser [online], www.doradcasmaku.pl [dostęp 2024-01-21]. [niewiarygodne źródło?]
  11. 1 2 3 4 5 6 Przymuszała i Świtała-Trybek 2021 ↓, s. 460.
  12. ↑ Anna Lerch-Wójcik, Szpajza czekoladowa [online], Bonclok.pl - strona internetowa ze śląskim smakiem, 6 lipca 2019 [dostęp 2024-01-21].
  13. ↑ Joanna Świtała Mastalerz, Dorota Świtała-Trybek, Śląska spiżarnia. O jodle, warzyniu, maszketach i inkszym pichcyniu, wyd. 2, Koszęcin 2010, s. 129, ISBN 83-926861-2-8.
  14. ↑ Marek Szołtysek, Kuchnia śląska: jodło, historia, kultura, gwara ; [sprawdzone przepisy na tradycyjne śląskie potrawy!], Rybnik: Wydawn. Śląskie ABC, 2003, s. 109, ISBN 978-83-88966-07-1 [dostęp 2024-02-10].
  15. ↑ Wybieramy Pomorski Przysmak! Wakacyjna, bardzo słodka akcja Radia Gdańsk. Radio Gdańsk, 2021-06-25. [dostęp 2024-01-29].

Bibliografia

  • Szpajza, [w:] Lidia Przymuszała, Dorota Świtała-Trybek, Leksykon dziedzictwa kulinarnego Śląska, Opole 2021, ISBN 978-83-7395-919-4.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.