Systematyka sosny (Pinus L. 1753) – w zależności od ujęcia systematycznego rodzaj Pinus dzielony jest na 2 lub 3 podrodzaje. Dwa z nich: Pinus i Strobus, są powszechnie akceptowane. Trzeci Ducampopinus jest wydzielany z podrodzaju Strobus. Podrodzaje różnią się wewnętrzną budową igieł (1 lub 2 wiązki przewodzące) oraz nasadami liści pierwotnych zbiegającymi się lub niezbiegającymi po pędzie (gałązki mogą być bruzdkowane lub gładkie).
Według The Compleat Botanica bazującej na systemie Reveala rodzaj sosna (Pinus L.) należy do gromady nagonasienne (Pinophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), podgromady nagonasienne drobnolistne (Pinophytina Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), klasy iglaste (Pinopsida Burnett), podklasy Pinidae Cronquist Takht. & Zimmerm., rzędu sosnowce (Pinales Dumort.), podrzędu Pinineae Vines, rodziny sosnowate (Pinaceae Lindl.), podrodziny Pinoideae Link. 1831.
Według nowszych opracowań APW i Farjona rodzaj sosna (Pinus L.) należy do kladu roślin naczyniowych (Tracheophyta), kladu roślin nasiennych (Spermatophyta), nagonasiennych, rzędu sosnowców (Pinales), rodziny sosnowatych (Pinaceae), podrodziny sosnowych (Pinoideae Pilg.).
Dwa podrodzaje
Price et al. w 1998 r. zrewidował systematykę rodzaju i wyodrębnił 111 gatunków. Podział ten był w 90% zgodny z zaproponowanym przez Farjona (2001), który wyróżnił 109 gatunków.
Następnie analiza sekwencji DNA (Liston et al., 1999, 2003; Gernandt et al., 2001) i chloroplastowego DNA (Wang et al., 1999; Geada López et al., 2002; Gernandt et al., 2003, 2005) potwierdziły podział na dwa podrodzaje, ale zredukowały liczbę podsekcji, chociaż żaden z nowych podziałów nie jest uznawany za dominujący. Wietnamski gatunek P. krempfii posiada specyficzne spłaszczone igły i unikatową budowę anatomiczną drewna. Na tej podstawie rozważany był jako trzeci podrodzaj, ale wyniki badań genetycznych sugerują, że powinien być umieszczony w podrodzaju Strobus.
W podejściu kladystycznym na podstawie badań genetycznych wyróżnia się dwa podrodzaje:
- podrodzaj Pinus L. – liczący ok. 73 gatunków (2–6 igielne)
- podrodzaj Strobus Lemmon (syn. Apinus Necker, Caryopitys Small, Ducampopinus A. Cheval., Strobus Opiz) – liczący ok. 43 gatunków (1–5 igielne)
Kladogram rodzaju sosna:
| rodzaj Pinus |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Podrodzaj Strobus
- Kladogram sekcji Quinquefoliae
| sekcja Quinquefoliae |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Kladogram sekcji Parrya
| sekcja Parrya |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Podrodzaj Pinus
- Kladogram sekcji Trifoliae
| sekcja Trifoliae |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Kladogram sekcji Pinus
| sekcja Pinus |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Trzy podrodzaje
Historyczny podział rodzaju bazujący na wcześniejszych pracach Price et al. 1998.
Podrodzaj Pinus (Diploxylon Koehne)
Igły z dwoma wiązkami przewodzącymi, najczęściej zebrane po 2-3 na krótkopędach. Aparaty szparkowe zebrane w linie ze wszystkich stron liścia. Igły piłkowane. Podsadki krótkopędów zbiegają na pędach. Na łuskach szyszek wypukłe tarczki (apofyza) z poprzecznym kantem oraz piramidką (umbo) na środku. Drewno relatywnie twarde w porównaniu do pozostałych podrodzajów sosny, ale miękkie względem drzew liściastych. Na przekroju drewna wyraźne, żywiczne słoje roczne.
Podrodzaj Pinus L. liczy 73 gatunki.
- sekcja Pinus – Europa, Azja, z wyjątkiem P. resinosa w północnej Ameryce Północnej i P. tropicalis na Kubie.
- podsekcja Pinus
- P. densata Masters – Pinus densata
- P. densiflora S. et Z. – sosna gęstokwiatowa
- P. heldreichii H. Christ – sosna bośniacka
- P. hwangshanensis W.Y.Hsia – Pinus hwangshanensis
- P. kesiya Royle ex Gordon – sosna wiotka
- P. luchuensis Mayr – Pinus luchuensis
- P. massoniana Lamb. – sosna Massona
- P. mugo Turra – sosna górska (kosodrzewina, kosówka)
- P. nigra Arn. – sosna czarna
- P. resinosa Ait. – sosna czerwona
- P. sylvestris L. – sosna zwyczajna (s. pospolita)
- P. tabuliformis Carr. – sosna chińska
- P. thunbergii Parl. – sosna Thunberga
- P. tropicalis Morelet – sosna tropikalna
- P. yunnanensis Franch. - Pinus yunnanensis
- podsekcja Pinus
- sekcja Pinea – basen Morza Śródziemnego
- podsekcja Pinaster Loudon
- P. brutia Ten. – sosna kalabryjska
- P. canariensis C. Smith – sosna kanaryjska
- P. halepensis Mill. – sosna alepska
- P. latteri Mason – Pinus latteri
- P. merkusii Jung. et de Vriese – sosna Merkusa
- P. pinaster Ait. – sosna nadmorska
- P. roxburghii Sarg. – Pinus roxburghii
- podsekcja Pineae Little & Critchfield
- P. pinea L. – sosna pinia
- podsekcja Pinaster Loudon
- sekcja Trifoliis
- podsekcja Contortae Little & Critchfield – Ameryka Północna
- P. banksiana Lamb. – sosna Banksa (banka)
- P. contorta Dougl. – sosna wydmowa
- podsekcja Australes Loudon – Ameryka Północna i Środkowa, Karaiby
- P. caribaea Morelet – sosna karaibska
- P. clausa Chapm. ex Engelm. – Pinus clausa
- P. cubensis Griseb. – sosna kubańska
- P. echinata Mill. – Pinus echinata
- P. elliottii Engelm. – Pinus elliottii
- P. glabra Walter – Pinus glabra
- P. occidentalis Sw. – Pinus occidentalis
- P. palustris Mill. – sosna długoigielna
- P. pungens Lamb. – sosna kłująca
- P. rigida Mill. – sosna smołowa
- P. serotina Michx. – Pinus serotina
- P. taeda L. – sosna taeda
- P. virginiana Mill. – sosna wirginijska
- podsekcja Ponderosae Loudon – Ameryka Środkowa, Meksyk, zachodnie USA, południowo-zachodnia Kanada.
- P. arizonica Engelm. – sosna arizońska
- P. coulteri D. Don – sosna Coultera
- P. devoniana – Pinus devoniana
- P. douglasiana Martínez – Pinus douglasiana
- P. durangensis Martínez – Pinus durangensis
- P. engelmannii Carrière – Pinus engelmannii
- P. hartwegii – Pinus hartwegii
- P. jeffreyi Balf. – sosna Jeffreya
- P. maximinoi – Pinus maximinoi
- P. montezumae Lamb. – sosna Montezumy
- P. ponderosa Dougl. – sosna żółta
- P. pseudostrobus – Pinus pseudostrobus
- P. sabiniana Dougl. – Pinus sabiniana
- P. torreyana Carr. – Pinus torreyana
- P. washoensis H.Mason et Stockw. – syn. P. ponderosa subsp. ponderosa
- podsekcja Oocarpae Little & Critchfield – Ameryka Środkowa, Meksyk, zachodnie USA
- P. attenuata Lemm. – Pinus attenuata
- P. greggii – Pinus greggii
- P. herrerae – Pinus herrerae
- P. jaliscana – Pinus jaliscana
- P. lawsonii – Pinus lawsonii
- P. muricata D. Don – Pinus muricata
- P. oocarpa – Pinus oocarpa
- P. patula – Pinus patula
- P. praetermissa – Pinus praetermissa
- P. pringlei – Pinus pringlei
- P. radiata D. Don – sosna kalifornijska
- P. tecunumanii – Pinus tecunumanii
- P. teocote – Pinus teocote
- podsekcja Leiophyllae Loudon – Meksyk, południowo-zachodnie USA
- P. leiophylla – Pinus leiophylla
- P. lumholtzii – Pinus lumholtzii
- podsekcja Contortae Little & Critchfield – Ameryka Północna
Podrodzaj Ducampopinus
Podrodzaj Ducampopinus (A. Cheval.) de Ferré ex Critchf. & Little liczy 20 gatunków.
- sekcja Ducampopinus
- podsekcja Krempfianae Little & Critchfield – Wietnam
- P. krempfii Lecomte – Pinus krempfii
- podsekcja Krempfianae Little & Critchfield – Wietnam
- sekcja Gerardiana
- podsekcja Gerardianae Loudon – środkowa Azja
- P. bungeana Zucc. ex Endl. – sosna plamistokora
- P. gerardiana D. Don – sosna Gerarda
- P. squamata X. W. Li – Pinus squamata
- podsekcja Gerardianae Loudon – środkowa Azja
- sekcja Parryana
- podsekcja Nelsoniae Van der Burgh – północno-wschodni Meksyk
- P. nelsonii Shaw – Pinus nelsonii
- podsekcja Rzedowskianae Carvajal – Meksyk
- P. maximartinezii Rzed. – Pinus maximartinezii
- P. pinceana Gord. – Pinus pinceana
- P. rzedowskii Madrigal & Caballero – Pinus rzedowskii
- podsekcja Cembroides Engelmann – Meksyk, południowy zachód USA
- P. cembroides Zucc. – Pinus cembroides
- P. culminicola Andresen & Beaman – Pinus culminicola
- P. discolor D. K. Bailey & Hawksw. – Pinus discolor
- P. edulis Engelm. – Pinus edulis
- P. johannis M.-F.Robert – Pinus johannis
- P. juarezensis Lanner – Pinus juarezensis (syn. P. quadrifolia)
- P. monophylla Torr. & Frém. – sosna jednoigielna
- P. orizabensis (D.K. Bailey) Bailey & Hawksw. – Pinus orizabensis
- P. remota (Little) D.K.Bailey & Hawksw. – Pinus remota
- podsekcja Balfourianae Engelmann – południowe USA
- P. aristata Engelm. – sosna oścista
- P. balfouriana Jeffrey ex Andr. Murray – Pinus balfouriana
- P. longaeva D.K. Bailey – sosna długowieczna
- podsekcja Nelsoniae Van der Burgh – północno-wschodni Meksyk
Podrodzaj Strobus (Haploxylon)
Podrodzaj Strobus Lemmon liczy 23 gatunki.
- sekcja Strobus
- podsekcja Strobi Loudon – Ameryka Północna i Środkowa, Europa i Azja
- P. amamiana Koidzumi - Pinus amamiana
- P. armandii Franchet – sosna Armanda
- P. ayacahuite Ehrenb. ex Schltdl. – sosna meksykańska
- P. bhutanica Grierson, Long & Page – Pinus bhutanica
- P. chiapensis (Martínez) Andresen – Pinus chiapensis
- P. dalatensis Ferré – Pinus dalatensis
- P. fenzeliana Handel-Mazzetti – Pinus fenzeliana
- P. flexilis James. – sosna giętka
- P. lambertiana Dougl. – sosna Lamberta (s. cukrowa)
- P. monticola Dougl. ex D. Don – sosna zachodnia
- P. morrisonicola Hayata – Pinus morrisonicola
- P. parviflora S. et Z. – sosna drobnokwiatowa
- P. peuce Griseb. – sosna rumelijska
- P. pumila (Pall) Regel – sosna karłowa (kosolimba)
- P. strobiformis Engelm. – Pinus strobiformis
- P. strobus L. – sosna wejmutka
- P. wallichiana A.B. Jacks – sosna himalajska
- P. wangii Hu & W.C.Cheng – Pinus wangii
- podsekcja Cembrae Loudon – Europa, północna Azja, zachodnia Ameryka Północna
- P. albicaulis Engelm. – Pinus albicaulis
- P. cembra L. – sosna limba (limba)
- P. koraiensis Sieb. et Zucc. – sosna koreańska
- P. sibirica Mayr. – sosna syberyjska
- podsekcja Strobi Loudon – Ameryka Północna i Środkowa, Europa i Azja
Przypisy
- 1 2 3 4 Christopher J. Earle: Gymnosperm Database - Pinus. [dostęp 2006-12-11]. (ang.).
- ↑ Tree of life. Pinus.. [dostęp 2007-05-25]. (ang.).
- 1 2 Phylogeny and systematics of Pinus. W: R.A. Price, A. Liston, S.H Strauss: Ecology and Biogeography of Pinus. D.M. Richardson (red.). Cambridge University Press, 1998, s. 49-68. ISBN 0-521-55176-5.
- ↑ W. Seneta, J. Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13256-6.
- ↑ Crescent Bloom: Pinus. The Compleat Botanica. [dostęp 2008-10-22]. (ang.).
- ↑ Higher Taxa Based on Family Names in Current Use. (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens, Pinales : Pinaceae, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- ↑ Aljos Farjon: A natural history of conifers. Portland: Timbers Press, 2008, s. 287. ISBN 978-0-88192-869-3.
- ↑ D.S. Gernandt, G. Geada López, S.O. Garcia, A. Liston. Phylogeny and classification of Pinus. „Taxon”. 54(1):29-42, 2005. (ang.).
- ↑ Pinus description. 1999. [dostęp 2012-01-22].