| Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |
| Państwo | |
|---|---|
| Typ |
kulturowy |
| Spełniane kryterium |
III, VI |
| Numer ref. | |
| Region |
Europa i Ameryka Północna |
| Historia wpisania na listę | |
| Wpisanie na listę | |
Stećak (l. mn. stećci) – późnośredniowieczny rzeźbiony nagrobek kamienny z terenu Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii, północnej Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji.
W 2016 roku stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Nazwa
Różne nazwy nagrobków funkcjonowały równocześnie: bilig (oznaczenie), kâm (kamień), zlamen (znak), kuća (dom) i vječni dom (wieczna siedziba) a także mramorje, mramori (bloki marmurowe), kaursko groblje (cmentarz giaurów), divsko groblje (cmentarz olbrzymów) oraz mašet czy mašete (wielkie kamienie). Współczesna nazwa stećci pojawiła się w połowie XIX wieku i wywodzi się od czasownika „stać”, oznacza „wysoki stojący kamień”. W literaturze przedmiotu stosowana jest również nazwa kamik.
Położenie
Stećci znajdowane są na obszarze Bośni i Hercegowiny, zachodniej Serbii, północnej Czarnogóry oraz środkowej i południowej części Chorwacji, pomiędzy rzeką Sawą na północy, wybrzeżem Adriatyku na południu, regionem Lika na zachodzie i terenem zachodniej Serbii na wschodzie. Spisano ok. 70 tys. stećci w ponad 3 tys. lokalizacji: ok. 2700 znajduje się na terytorium Bośni i Hercegowiny, ok. 400 w Chorwacji, ok. 107 w Czarnogórze i ok. 200 w Serbii.
Opis
Najprawdopodobniej stećci pojawiły się w drugiej połowie XII w., rozprzestrzeniły się w XIV–XV w. Były wznoszone głównie z wapienia – powszechnie występującego a w regionie, a także z serpentynów, łupków, zlepieńców, tufu i innych kamieni. Kamieniołomy znajdowały się w pobliżu cmentarzy, by ułatwić transport wielotonowych nagrobków, wykuwanych i często ozdabianych reliefami w kamieniołomie. Stosowano następujące motywy:
- symbole społeczne i religijne: krzyże, narzędzia, broń, półksiężyc i gwiazdy, antropomorficzne lilie, motywy solarne;
- kompozycje figuralne: przedstawienia mężczyzn i kobiet, sceny potyczek, turniejów, polowań, procesji, tańca kolo, przedstawienia zwierząt;
- motywy geometryczno-roślinne.
Najczęściej stosowanymi motywami świeckimi są herby oraz przestawienia różnych rodzajów broni: mieczy, noży, kopii, łuków i strzał. Najbardziej rozpowszechnione motywy religijne to różne formy krzyża, m.in. krzyże greckie, krzyże łacińskie, krzyże świętego Andrzeja, krzyże św. Piotra, krzyże maltańskie, krzyże lotaryńskie, swastyki. Na wielu nagrobkach znajdują się epitafia.
Stećci stawiono pionowo na grobach i orientowano z reguły na linii wschód-zachód. Jeden stećak mógł oznaczać jeden lub więcej grobów. Wyróżnia się pięć podstawowych typów stećci: płyty, skrzynie, nagrobki nakryte dachem dwuspadowym (sljemenaci) – rozpowszechnione w XV w., monumentalne krzyże i kolumny stawiane najczęściej na przełomie XV–XVI w.. Najwięcej zachowanych stećci ma formę skrzyni lub płyty. Średnia waga nagrobków to 3 tony, a największe stećci ważyły nawet 29 ton.
Lista światowego dziedzictwa UNESCO
W lipcu 2016 stećci zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Z 28 cmentarzy, które znalazły się na liście, 20 znajduje się w Bośni i Hercegowinie, po 3 w Serbii i Czarnogórze oraz 2 w Chorwacji.
Zobacz też
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Stećci Medieval Tombstones Graveyards – Nomination File. whc.unesco.org. [dostęp 2017-01-07]. (ang.).
- ↑ Amila Buturovic: Carved in Stone, Etched in Memory: Death, Tombstones and Commemoration in Bosnian Islam Since C.1500. Routledge, 2016, s. 114. ISBN 978-1-317-16957-4. [dostęp 2017-01-07]. (ang.).
- ↑ Five sites inscribed on World Heritage List. whc.unesco.org, 2016-07-15. [dostęp 2016-07-31]. (ang.).
- ↑ Stećci Medieval Tombstones Graveyards. whc.unesco.org. [dostęp 2016-07-31]. (ang.).
- ↑ Stećci upisani na Popis svjetske baštine UNESCO-a. min-kulture.hr, 2016-07-15. [dostęp 2016-07-31]. (chorw.).
- ↑ Stećci Medieval Tombstones Graveyards – maps. whc.unesco.org. [dostęp 2017-01-07]. (ang.).
Bibliografia
- Stećci. W: red. Władysław Kowalenko, Gerard Labuda, Tadeusz Lehr-Spławiński: Słownik Starożytności Słowiańskich, tom 5. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 138.
- John Van Antwerp Fine: The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1987, s. 626.
- Octavian Ciobanu: The emergence of Vlach necropolises with petroglyphs in Western Balkans. Journal of Ethnology and Culturology /Revista de Etnologie şi Culturologie, tom XXIV, 2018.