Róg myśliwski, róg sygnałowy, róg – instrument muzyczny dęty, sygnałowy, wykonany z rogu zwierzęcego – tura, żubra lub bydła domowego, niekiedy z kości lub metalu. Prototyp rogu naturalnego z XVIII wieku, który później rozbudowany został do rogu wentylowego (waltorni). Służy do wabienia byków jeleni w okresie rykowiska; dawniej był używany także do dawania sygnałów na polowaniu, znajdował zastosowanie w pasterstwie oraz wojskowości, grali na nim wędrowni muzykanci i żonglerzy.

Historia

Pierwsze rogi budowano ze znajdowanych rogów zwierząt kopytnych, wydrążonych zębów, kości, drzewa, a następnie – na wzór kształtów rogów zwierzęcych – z blachy.

Pochodzące z Mezopotamii inskrypcje sumeryjskiego kapłana-króla Gudei wzmiankują instrument o nazwie si-im – róg bydlęcy. Spis darów ofiarowanych ok. 1400 p.n.e. egipskiemu faraonowi Amenhotepowi III przez króla Tuszrattę wymienia 40 pozłacanych rogów, część wysadzanych kamieniami szlachetnymi, z czego siedemnaście nazywa wyraźnie bawolimi. Wizerunek krótkiego i grubego rogu przedstawiony jest na płaskorzeźbie pochodzącej z ok. 1250 p.n.e. z miasta Karkemisz. Od czasów Gudei, różne źródła wspominają si, dodając czasami określenie metalu (niekiedy złota).

Z epoki koczowniczej Hebrajczków pochodzi używany współcześnie w judaizmie szofar – instrument wykonywany z rogu koziego lub baraniego. Sporządza się go zmiękczając parą, spłaszczając i wygniatając.

W Europie zwierzęce rogi używane były od wczesnego średniowiecza przez wojowników, myśliwych i strażników – ich wizerunki zachowały się do czasów współczesnych w ikonografii. Wykopaliska natomiat nie dostarczyły żadnych dowodów – powodem jest szybki rozkład pustych rogów w ziemi. W X wieku z Bizancjum, i jako trofeum z wypraw wojennych do Afryki, dotarł do Europy olifant – róg wykonany z ciosu słonia. W Afryce miał zadęcie boczne, w Bizancjum i w Europie podłużne. W Europie stał się częścią obowiązkowego ekwipunku rycerskiego. W Afryce był instrumentem królewskim, stanowiącym insygnium władzy królów i wodzów, a w Europie – wyłącznym i wysoko cenionym atrybutem książąt i rycerstwa. Wykonany z rogu tura róg myśliwski króla Zygmunta III Wazy w wyniku grabieży w XVII wieku znajduje się w muzeum w Sztokholmie. Dla pasterzy i żołnierzy najemnych przeznaczone były drewniane rogi wojskowe oraz małe metalowe rogi sygnałowe o formie półkolistej i wyraźnie hiperbolicznym profilu.

W XIV wieku pojawiły się rogi sygnałowe o wyraźnie większej długości i ślimakowatym kształcie. Dały one początek rogowi pocztowemu, używanemu w XVI i XVII wieku przez pocztylionów, oraz większemu, opracowanemu w XVIII wieku i używanemu w orkiestrach rogowi leśnemu, czyli naturalnej waltorni. Teoretyk muzyki Marin Mersenne opisał i zilustrował kilka typów rogu myśliwskiego w traktacie Harmonie universelle z 1636. Znalazły się tam zarówno typowy róg zwierzęcy, jak i trąbka pocztowa z jednym zwojem oraz ślimakowata sygnałówka. Przekształcenie rogu o kształcie odzwierzęcym do naturalnego (waltorniowego) odbyło się niezależnie w różnych regionach Europy. Curt Sachs – twórca nowoczesnej instrumentologii – napisał: „W Anglii instrument określano nazwą French horn (róg francuski), ponieważ tam jakoby miało dokonać się to przekształcenie; inne źródła utrzymują, że we Francji był on rzadkością przyjętą w «ostatnim czasie» i że zwano go tam cor allemand (róg niemiecki)”. Wynalazcą francuskiej wersji, nazywanej od jego nazwiska rogiem dampierowskim, był Marc-Antoine de Dampierre.

Współcześnie rogiem myśliwskim nazywa się zarówno instrumenty wykonywane z rogów zwierzęcych, jak i blaszane instrumenty formą przypominające róg bawoli oraz trąbkę pocztową. W Polsce tradycja gry utrzymywana jest przez Polski Związek Łowiecki, który patronuje również festiwalom i konkursom, m.in. „Ogólnopolski Festiwal Muzyki Myśliwskiej”, „Ogólnopolski Konkurs Sygnalistów Myśliwskich”, „Pomorski Konkurs Sygnałów i Muzyki Myśliwskiej”, „Festiwal Kultury Łowieckiej”.

Sfragistyka i heraldyka

Róg występuje na pieczęciach i herbach od początku istnienia państwowości polskiej; jest najczęściej pojawiającym się instrumentem muzycznym. Charakterystycznym motywem jest wizerunek stojącego na baszcie i dmącego w róg trębacza. Trzymany w rękach trębaczy instrument nazywany jest potocznie trąbą, ale współczesna instrumentologia zalicza go do rogów – jest to instrument prosty w budowie, cechuje się szeroką menzurą oraz zakrzywionym i konicznym profilem.

• Pieczęć Przemysła II, 1290
• Pieczęć Kalisza, XV wiek
• Herb Trąby
• Herb Sycowa

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Krzysztof Baculewski et al.: Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.
• Mieczysław Drobner: Instrumentoznawstwo i akustyka. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997. ISBN 83-224-0469-7.
• Włodzimierz Kamiński: Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich. Zarys problematyki rozwojowej. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1971. OCLC 830914178.
• Alina Kopoczek. Instrumenty muzyczne w heraldyce i sfragistyce polskiej w okresie feudalizmu. „Polskie instrumenty ludowe. Studia folklorystyczne”. 439, s. 58–82, 1981. Katowice: Uniwersytet Śląski. ISSN 0208-6336. 
• Kurt Sachs: Historia instrumentów muzycznych. Stanisław Olędzki (tłum.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2005. ISBN 83-7233-036-0.