Operacja Safari lub samozatopienie floty duńskiej – niemiecka operacja wojskowa w trakcie II wojny światowej podjęta 29 sierpnia 1943, mająca na celu likwidację odrębnej armii Danii i przejęcie jej okrętów, zakończona samozatopieniem większości okrętów duńskich przez załogi w bazach, ucieczką do Szwecji nielicznych okrętów i zajęciem baz floty wraz ze zdobyciem pozostałych mniejszych okrętów przez Niemcy.

Kontekst polityczny i militarny

Po zajęciu przez Niemcy bez stawiania zorganizowanego oporu 9 kwietnia 1940, Dania trafiła pod faktyczną okupację niemiecką, przy zachowaniu pozorów suwerennego i neutralnego państwa. Duńska Marynarka Wojenna nadal pozostawała w rękach rządu Danii, aczkolwiek Niemcy nałożyli na nią restrykcje i mieli nadzór nad ruchami jej okrętów, a samodzielnie mogła działać jedynie w Isefjordzie na Zelandii. Jej zadania bojowe ograniczały się do trałowania min na wodach duńskich. Niemcy zmusili Danię do rozbrojenia, a następnie w lutym 1941 do wypożyczenia im sześciu torpedowców o największej wartości bojowej typów Dragen i Glanten.

W 1943 w Danii swoją działalność wzmógł ruch oporu, dochodziło do strajków i sabotażu, ze szczególnym nasileniem tych aktów w sierpniu. 28 sierpnia pełnomocnik Niemiec w tym kraju Werner Best skierował do rządu Danii ultimatum, domagając się m.in. zakazu strajków i zgromadzeń, wprowadzenia cenzury i kary śmierci za sabotaż. Dania odrzuciła te żądania, wobec czego dowódca wojsk niemieckich w tym kraju Hermann von Hanneken przejął władzę wojskową i zarządził na 29 sierpnia wprowadzenie stanu wyjątkowego. Jednocześnie Niemcy zdecydowali wdrożyć planowane już od czerwca 1943 rozbrojenie duńskiej armii i przejęcie okrętów jej marynarki, pod kryptonimem operacji Safari. Rozkaz do przeprowadzenia operacji został wydany 29 sierpnia o godz. 0:15, a jej rozpoczęcie miało nastąpić o godzinie 4:00.

Jeszcze w maju 1943 dowódca marynarki duńskiej wiceadmirał Aage Helgesen Vedel sformułował tajne rozkazy zakazujące oddania okrętów Niemcom i przewidujące ich odejście do neutralnej Szwecji lub samozatopienie. 27 sierpnia dowództwo marynarki nakazało flocie gotowość. Przewidując możliwość akcji niemieckiej, w nocy z 28 na 29 sierpnia nakazano podniesienie zwodzonych mostów prowadzących do portu w celu jej utrudnienia.

Przebieg operacji

Niemcy przystąpili do rozbrajania oddziałów duńskich 29 sierpnia przed 4. rano. O godzinie 4:08 dowództwo floty poleciło przekazać okrętom stacjonującym w głównej bazie Holmen w Kopenhadze sygnał do samozatopienia. W ucieczce z portu przeszkadzał silny deszcz utrudniający manewrowanie i kontrolowanie wyjścia z portu przez Niemców. Od godziny 4:12 przez pół godziny duńskie okręty w Holmen były topione za pomocą przygotowanych ładunków wybuchowych, a niektóre podpalane. Zatopiono 26 okrętów, w tym pancernik obrony wybrzeża „Peder Skram”; torpedowce: „Sælen”, „Makrelen”, „Nordkaperen”, „Hvalrossen”; okręty podwodne: „Rota”„Bellona”, „Flora”, „Daphne”, „Dryaden”, „Havfruen”, „Havmanden”, „Havkalen”, „Havhesten”; trałowce: „Søbjørnen”, „Søhunden”, „Søulven”, MS 4, MS 8; stawiacze min: „Lindormen”, „Laaland”, „Lougen”, „Sixtus”, „Kvintus”, „Lossen” i okręt „Skagerak”, a jeden okręt-bazę „Henrik Gerner” podpalono. Spośród nich, torpedowiec „Sælen” podjął próbę wypłynięcia, ale została ona uznana za pozbawioną szans i został również zatopiony w zachodniej części portu. Zatopiono też wycofany ze służby trałowiec „Søhunden”, a „Narhvalen” będący w remoncie został uszkodzony. W tym czasie niemieccy żołnierze opanowywali nabrzeża, doszło też do strzelanin. Do godziny 7. baza została zajęta, a duńscy oficerowie trafili do niewoli. W Kopenhadze Niemcy zdobyli też okręty ochrony rybołówstwa „Beskyterren” i „Hejmdal”.

W Kalundborgu na północnym zachodzie Zelandii stacjonowały trałowce „Søhesten”, MS 2 i kutry patrolowe P6, P26 i P27. Jednostki te nie otrzymały rozkazu o samozatopieniu, prawdopodobnie z powodu zakłóceń w łączności, i około godziny 5. zostały zajęte przez niemieckich żołnierzy.

W Korsør na zachodzie Zelandii nad Wielkim Bełtem stacjonowały trałowce „Søløven”, „Søridderen”, „Springeren”, „Hajen” i kutry patrolowe P2, P9, P21 i P32. W bazie tej znajdowały się już okręty i wojsko niemieckie, w związku z czym szybko w ciągu kilkunastu minut od godziny 4. Niemcy opanowali siłą okręty duńskie, używając przy tym granatów i broni maszynowej. Na trałowcu „Søridderen” zginął przynajmniej jeden niemiecki oficer, który wszedł na pokład. W okolicy o 10:45 trałowiec M 413 zdobył też okręt ochrony rybołówstwa „Ingolf”.

W pobliskim Skælskør przebywał mały trałowiec MS 1, który wyszedł w morze i, zamaskowany czarną farbą na jednostkę cywilną, płynąc na południe zdołał 31 sierpnia dotrzeć do Trelleborgu w Szwecji.

W Nyborgu na wyspie Fionia stacjonowały trałowce MS 5, MS 6 i kutry patrolowe P4, P7, P22 i P34. Jednostki te również zostały o godzinie 4:15 opanowane siłą przez Niemców z użyciem granatów i broni maszynowej, przy tym z powodu nierozpoznania własnych sił w ciemności Niemcy stracili w potyczce od własnego ognia 7 ludzi.

W Rudkøbing na wyspie Langeland stacjonował trałowiec MS 9 i kutry patrolowe P14 i P19, z których MS 9 przedostał się 30 sierpnia do Szwecji, a kutry zostały potem zdobyte przez Niemców.

W Stubbekøbing na wyspie Falster stacjonował trałowiec (dawny torpedowiec) „Havørnen”, który podjął próbę rejsu do Szwecji, lecz został przechwycony przez niemiecki okręt, który uniemożliwił mu wyjście na otwarte morze i duński dowódca wyrzucił okręt na skały.

Okręt obrony wybrzeża „Niels Iuel” przebywał w Holbæk na Zelandii i podjął próbę przedarcia się do Szwecji, lecz przed opuszczeniem fiordu został uszkodzony bliskimi upadkami bomb przez samoloty niemieckie i został wyrzucony na brzeg oraz samozatopiony przez załogę, przy czym kilka osób z załogi odniosła rany, a jedna potem zmarła.

Na redzie Køge został o 5:45 zdobyty trałowiec MS 3 przez niemiecki trałowiec M 423. W różnych portach Niemcy zdobyli łącznie 38 kutrów patrolowych P1 do P38 i dziewięć z serii K1 do K18 – były to małe jednostki odpowiadające konstrukcją kutrom rybackim, przy tym jednostki oznaczone K służyły także jako kutry trałowe. Oprócz wskazanych wcześniej okrętów MS 1 i MS 9, do Szwecji ponadto przedostał się torpedowiec „Havkatten”, trałowiec MS 7 i dziewięć kutrów: K3, K6, K8, K10, K11, K12, K13, K15 i K17. Zatopiony został ponadto okręt patrolowy ochrony rybołówstwa „Hvidbjörnen”, a według niektórych źródeł także „Hejmdal”.

Ogółem na 51 okrętów marynarki duńskiej (nie licząc kutrów patrolowych), 32 zostały zniszczone, 13 przedostało się do Szwecji, a reszta została zdobyta (głównie trałowce i kutry). Zatopione okrętów zostały na ogół podniesione przez Niemców, jednakże tylko nieliczne z nich zostały faktycznie wyremontowane i wcielone do służby.

Silniejszy opór duński Niemcy napotkali według raportu tylko w Skagen.

Dalsze losy okrętów duńskich

Niemcy wcielili do służby zdobyte trałowce: „Søløven” (jako MA 1, następnie Vs 1201 i Vs 63), „Søridderen” (MA 4, Vs 1202, Vs 64), „Søhesten” (MA 5, Vs 1203, Vs 65) i podniesiony „Søhunden” (MA 6, Vs 1204, Vs 66), natomiast podniesione „Søbjørnen” i „Søulven”, mimo przydzielenia im niemieckich numerów, złomowali. Wcielili nadto małe trałowce MS 2, MS 3, MS 5, MS 6 (jako odpowiednio Vs 1211, Vs 119, Vs 1212, Vs 1213), a po podniesieniu i remoncie także MS 8 i MS 10. Wszystkie wcielone trałowce przetrwały wojnę i zostały zwrócone Danii. Trałowiec MS 4 został całkowicie zniszczony, natomiast pozostałe trzy MS 1, MS 7 i MS 9 dostały się do Szwecji.

Z zatopionych sześciu stawiaczy min, „Lossen”, „Lougen”, „Sixtus” i „Kvintus” zostały podniesione, lecz nie zakończono ich remontu, „Lindormen” wszedł do służby dopiero w listopadzie 1944 jako okręt patrolowy V 1601, a „Laaland” w październiku 1944 jako trałowiec. Niemcy nie zakończyli również remontu okrętu warsztatowego „Henrik Gerner” i okrętu ochrony rybołówstwa „Hvidbjörnen”.

Okręty ochrony rybołówstwa „Freja” i „Hejmdal” weszły do służby jako okręt szkolny „Südpol” i okręt doświadczalny „Nerger”. Okręt ochrony rybołówstwa „Ingolf” wszedł do służby jako okręt-baza „Sleipner”. Okręt ochrony rybołówstwa „Beskyterren” wszedł do służby jako patrolowiec pod tą samą nazwą. Okręt obrony wybrzeża „Niels Iuel” po podniesieniu i remoncie służył jako szkolny „Nordland”. Pancernik obrony wybrzeża „Peder Skram” został podniesiony i po prowizorycznej naprawie przebudowany na stacjonarną baterię przeciwlotniczą „Adler”.

Zobacz też

• Samozatopienie floty francuskiej w Tulonie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• A. Daszjan. Korabli Wtoroj mirowoj wojny – WMS Polszy i stran Skandinawii (Danii, Norwiegii, Szwiecyi i Finlandii). „Morskaja Kollekcyja”. Nr 3/2005, 2005. (ros.). 
• Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 2: Torpedoboote, Zerstörer, Schnellboote, Minensuchboote, Minenräumboote. Koblencja: Bernard & Graefe Verlag, 1983. ISSN 3-7637-4801-6. (niem.).
• Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 4: Hilfsschiffe I: Werkstattschiffe, Tender und Begleitchiffe, Tanker und Versorger. Koblencja: Bernard & Graefe Verlag, 1986. ISBN 3-7637-4803-2. (niem.).
• Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 5: Hilfsschiffe II: Lazarettschiffe, Wohnschiffe, Schulschiffe, Forschungsfahrzeuge, Hafenbetriebsfahrzeuge (I). Koblencja: Bernard & Graefe Verlag, 1988. ISBN 3-7637-4804-0. (niem.).
• Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 7: Landungsverbände (II): Landungsfahrzeuge i. e. S. (Teil 2), Landungsfähren, Landungsunterstützungsfahrzeuge, Transporter, Schiffe un Boote des Heeres, Schiffe un Boote der Seeflieger/Luftwaffe, Kolonialfahrzeuge. Koblencja: Bernard & Graefe Verlag, 1990. ISBN 3-7637-4807-5. (niem.).
• Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 8/1: Flußfahrzeuge, Ujäger, Vorpostenboote, Hilfsminensucher, Küstenschutzverbände (Teil 1). Bonn: Bernard & Graefe Verlag, 1993. ISBN 3-7637-4807-5. (niem.).
• Marcin Gubała. Samozatopienie floty duńskiej. „Morze”. Nr 1/2018. IV (28), s. 35-43, styczeń 2018. Warszawa. ISSN 2543-5469. 
• Conway’s All the world’s fighting ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).