II wojna światowa

Po wybuchu II wojny światowej wobec zbliżania się okupantów niemieckich do Krakowa w dniu 3 września 1939 wraz z rodzicami wyjechała pociągiem do Lwowa (wojska niemieckie zajęły Kraków 6 września 1939). Tam czekała na nich siostra Zofia, wysłana tam przez rodziców jeszcze przed wybuchem wojny. We Lwowie, będącym po agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 pod okupacją sowiecką, Fristerowie byli zagrożeni deportacją na Syberię wobec paragrafu 11 w paszportach (jesienią 1939 niektórzy z ich krewnych zostali tam zesłani). Zamieszkujący z Karoliną, jej rodzicami i siostrą brat jej matki, Jakub Banet (będący kapitanem rezerwy Wojska Polskiego), został aresztowany przez NKWD i poniósł śmierć w ramach zbrodni katyńskiej - widnieje na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej. Rodzina została przymusowo przeniesiona na tyły zamieszkiwanego budynku do skromnego lokalu, a ich dotychczasowe mieszkanie zajął funkcjonariusz NKWD.

Przez sześć miesięcy, do początku kwietnia 1940 uczęszczała na zajęcia i wykłady z medycyny w podległym rządowi sowieckiemu Lwowskim Instytucie Medycznym (przedwojenny Wydział Lekarski Uniwersytetu Jana Kazimierza), nie będąc formalnie studentka, po czym została przyjęta na trzeci rok studiów, przy wsparciu pochodzącego z Moskwy sowieckiego profesora farmakologii. Jednocześnie współpracowała z Zakładem Farmakologii uczelni i działała w studenckim kole naukowym, gdzie została zaaprobowana przez ww. profesora z uwagi na swoje znajomości języków obcych (angielskiego, francuskiego, niemieckiego). Została skierowana na spotkanie dotyczące badań nad terapią konwulsywną z lekarzem z Zakładu Psychiatrycznego, Andrzejem Jusem, którego poznała 16 października 1940. Oboje w przeciągu dwóch dni zakochali się w sobie i wyznali sobie miłość.

We Lwowie w 1941 ukończyła czwarty rok studiów medycyny. Po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941 Karolina schroniła się wraz z Andrzejem w Zakładzie Psychiatrii, przebywając tam podczas bombardowania Lwowa (jej rodzice pozostali w swoim mieszkaniu). Po wkroczeniu Niemców utraciła stypendium. Pracę stracił jej ojciec, a rodziny Jusów i Fristów finansowo spadły na skraj ubóstwa. Wobec bezpośredniego zagrożenia ze strony nazistów niemieckich wobec ludności żydowskiej zdecydowano, że Karolina powinna niezwłocznie przyjąć chrzest rzymskokatolicki i para weźmie ślub w tym obrządku (wcześniej oboje planowali ślub na okres letni 1941), a realizację tego ułatwi biskup Eugeniusz Baziak, będący znajomym ojca Andrzeja tj. Ludwika Jusa. Cała procedura miała być ułatwiona przez zakonników z klasztoru Bernardynów we Lwowie. Zaoferowali oni także w swoim konwencie schronienie dla rodziców i siostry Karoliny, jednak jej ojciec – mimo wielu perswazji – nie przyjął tej propozycji. Pod koniec lipca 1941 Andrzej Jus wraz z bernardynem o. Alojzym, przy pomocy specjalnie przygotowanego atramentu na uzyskanych z parafii Glinna–Nawaria formularzach wyprodukowanych przed 1914, dokonał wytworzenia metryki chrztu dla Karoliny z 1915 oraz wpisu kreującego ślub zawarty w dniu 31 grudnia 1938 w księgach archidiecezji lwowskiej. W międzyczasie Karolina z siostrą Zofią i sześcioma innymi młodymi Żydami z sąsiedztwa zostały skierowane przez do czyszczenia baraków wojsk niemieckich i z tej grupy obie – dzięki opanowaniu Zofii – jako jedyne wróciły do domu po wykonaniu tego polecenia. Tuż po tym niebezpiecznym zdarzeniu pod koniec lipca 1941 w ciągu jednego dnia w kaplicy św. Jana z Dukli w bernardyńskim kościele św. Andrzeja Karolina została ochrzczona otrzymując jako drugie imię Anna (rano) oraz poślubiła Andrzeja (po południu). Chrztu i ślubu udzielał ojciec Alojzy, a całości akcji (uczestnikami byli rodzice pary młodej) dopomagała zakonnica, siostra Filomena, znająca Andrzeja i Karolinę od początku ich znajomości. Od tej pory młoda para zamieszkała z rodzicami Andrzeja. Jej rodzice i siostra, zgodnie z pomysłem ojca rodziny, w połowie listopada 1941 wyjechali ze Lwowa opłaconym i ukrytym transportem do wsi Orelec (pod Sanokiem, gdzie przed laty kształcił się ojciec Andrzeja), skąd początkowo nadchodziły od nich wiadomości. Wobec pogarszających się warunków bytowych (Andrzej Jus stracił pracę w szpitalu 23 grudnia 1941) i stałego zagrożenia rozpoznaniem Ludwik Jus pod koniec listopada 1941 zainicjował plan wyjazdu z bliskimi ze Lwowa do swojej siostry Karoliny, mieszkającej na wsi w jego rodzinnych stronach, gdzie Ludwik, Estella, Andrzej i Karolina Jusowie mieli udać po Świętach Bożego Narodzenia 1941. Andrzej Jus przygotowując przeprowadzkę, dwukrotnie odwiedził rodzinę Fristów w Orelcu. Na przełomie lutego/marca 1942 Andrzej i Karolina Jusowie opuścili Lwów i przez Sanok (tam uzyskali wsparcie od krewnej ze strony ojca, nauczycielki, harcerki i działaczki konspiracji Albiny Wójcik), dotarli do wsi siostry Ludwika, Karoliny, po czym zamieszkali w najętym domu 2 km dalej (siostra Ludwika, Karolina – nie wiedząc, lecz domyślając się, że Karolina Jus jest Żydówką – przezornie stworzyła dla sąsiadów historię, jakoby żona Andrzeja, była córką brata jej męża, Antoniego)). Na miejscu Andrzej rozpoczął pracę lekarza. Pod koniec marca 1942 po raz kolejny odwiedził w Orelcu Fristów, których sytuacja stawała się coraz bardziej zagrożona (w okolicy tworzono getto, a w lasach dokonywano egzekucji). 22 kwietnia 1942 Niemcy prowadząc akcję eksterminacyjną, zabrali z Orelca Zofię, Dorotę i Juliusza Fristów, prowadzili ich w marszu z ponad setką Żydów, po czym zastrzelili w lesie na pobliskim wzgórzu. Około 5 maja 1942 do wsi Andrzeja i Karoliny przeprowadzili się ze Lwowa Ludwik i Estella Jusowie. Podczas pracy lekarskiej we wsi Andrzej zyskał szacunek miejscowej ludności, a w służbie medycznej pomagała mu Karolina. Oboje byli zapraszani na wesela jako goście honorowi, a Karolinie przyznawano funkcję matki chrzestnej. We wsi wraz rodziną Jusów doczekała nadejścia frontu wschodniego i wkroczenia Armii Czerwonej w lipcu 1944. Wyjechała wówczas z żoną na około 10 dni do Lwowa, po czym powrócili na wieś.

Polska Ludowa

Na przełomie 1944/1945 Andrzej Jus intensywnie pracował jako lekarz wiejski, jednocześnie planując z żoną wyjazd do miasta uniwersyteckiego (Krakowa lub Warszawy) celem kontynuacji specjalizacji i studiów przez żonę. Na początku marca 1945 Andrzej i Karolina Jusowie opuścili wieś i samodzielnie wozem konnym udali się do Krakowa. Tam oboje otrzymali zadowalające propozycje na uniwersytecie (Karlina przejściowo podjęła studia na UJ), jednak z uwagi na tragiczne wspomnienie rodzinne Karoliny postanowili udać się do Warszawy. Tam wobec niemożności kontynuowania specjalizacji z psychiatrii Andrzej przyjął propozycję przystąpienia do działu neurochirurgii, Karolinę przyjęto na piąty rok studiów medycyny. Od końca marca 1945 oboje mieszkali na warszawskiej Pradze, Andrzej Jus pracował w Klinice Neurochirurgicznej UW (od kwietnia do lipca 1945), a Karolina kontynuowała studia. Z uwagi na trudności życia w Warszawie, para podjęła decyzję o przenosinach do Wrocławia, gdzie byli pracownicy lwowskiego Wydziału Lekarskiego UJK organizowali i tworzyli Wydział Lekarski na powołanym Uniwersytecie i Politechnice. Po ukończeniu w czerwcu 1945 semestru studiów przez Karolinę oboje wyjechali z Warszawy do Wrocławia. Tam jesienią 1945 oboje przystąpili do Polskiej Partii Socjalistycznej. Po otrzymaniu mieszkania sprowadzili do siebie rodziców Andrzeja, którzy zamieszkali trzy domy od nich.

20 lutego 1946 Karolina Jus ukończyła studia we Wrocławiu, uzyskując dyplom lekarza. Od tego czasu pracowała jako rezydent w Zakładzie Neurologii. W 1947 wraz z mężem roczny staż na Uniwersytecie Paryskim celem zgłębiania elektroencefalografii i badania fal mózgowych. Po powrocie do Polski wykładał w zakładzie neorologii. Wczesną wiosną 1948 cała czwórka Jusów wpadła w „kocioł” przygotowany przez funkcjonariuszy UB w mieszkaniu sąsiadów, gdzie byli przetrzymywani przez ok. trzy tygodnie, po czym zwolnieni (dla służb komunistycznych poszukujących szpiegów podejrzane wydało się urodzenie Estelli w Paryżu oraz przebywanie tam w 1947 na stypendium Andrzeja i Karoliny). Po połączeniu PPS i PPR w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą Andrzej i Karolina Jusowie automatycznie zostali członkami nowej partii.

Andrzej i Karolina Jusowie, wobec braku elektroencefalografu, wykorzystali elektrokardiograf ze wzmocnionymi instrumentami i ostatecznie uzyskali opublikowali pierwsze kliniczne badanie elektroencefalograficzne. Tym samym stali się pionierami w badaniu elektrycznej aktywności mózgu. Karolina Jus pracowała we Wrocławiu od 1945 do 1949: od września 1945 do listopada 1947 była zatrudniona w klinice neurologicznej, a potem do grudnia 1949 w klinice psychiatrycznej. Po przyjęciu propozycji z Ministerstwa Zdrowia z końca 1949 oboje zostali pracownikami w Instytucie Psychoneurologicznego w Pruszkowie, gdzie Andrzej został mianowany wicedyrektorem ds. naukowych i kierownikiem oddziału psychiatrycznego, a Karolina Jus od 1950 była szefową laboratorium elektroencefalograficznego, wzgl. pracowni EEG (Instytut podjął działalność pod koniec 1950). Andrzej Jus wraz z żoną zorganizował laboratorium badawcze i naukowe skupione na elektroencefalografii, neurofizjologii klinicznej i badaniu snu. Wraz z małżeństwem lekarzy w nowe miejsce przenieśli się ponownie rodzice Andrzeja.

Karolina Jus obroniła doktorat z medycyny na Uniwersytecie Warszawskim. Po śmierci ojca (grudzień 1952) Andrzej Jus na początku 1953 został obarczony odpowiedzialnością za artykuł krytykujący nauczanie Pawłowa, a po wyrażeniu swoich poglądów w Ministerstwie Zdrowia, zwolniony wraz z żoną z Instytutu i przeniesiony z nią w randze zwykłych lekarzy do prowincjonalnego szpitala psychiatrycznego, uchodzącego za najgorszy w całym kraju. W wyniku starań małżeństwa o zmianę decyzji w KC PZPR po sześciu tygodniach otrzymali nową decyzję o przeniesieniu do Akademii Medycznej w Łodzi w Łodzi (Andrzej został współprzewodniczącym Zakładu Psychiatrii, a Karolina profesorem nadzwyczajnym w Zakładzie Neurologii). Oboje otrzymali także nowy elentroencefalograf. 2 marca 1955 została docentem na Uniwersytecie w Łodzi (w tym czasie Andrzej został profesorem na tej uczelni). W Łodzi Karolina Jus pracowała też w Klinice Neurologicznej.

W 1955, przy wpływie sekretarza KC PZPR, Jusowie zostali przywróceni do pracy w Warszawie, gdzie Andrzej został dyrektorem naukowym w Instytucie Psychoneurologicznym, a Karolina docentem w Zakładzie Psychiatrii w Akademii Medycznej. W 1956 Karolina Jus została kierownikiem pracowni elektroencefalografii i neurofizjologii klinicznej. W 1960 Andrzej Jus został kierownikiem Zakładu Psychiatrii i oboje pracowali razem. W 1963 oboje przebywali dwa miesiące w Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych, gdzie dostali zaproszenie na wykłady, a Andrzej otrzymał stypendium. 1 stycznia 1967 otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego. odczas swojej pracy w Polsce małżeństwo Jusów należało do zagranicznych towarzystw naukowych, utrzymywało kontakty naukowe oraz brali udział w zjazdach naukowych. Oboje w 1966 jako pierwsi wykonali badanie polisomnograficzne. Rok później publikowali prace naukowe na ten temat. Ich głównym zainteresowaniem był sen w zaburzeniach umysłowych oraz wpływ leków psychotropowych na sen.

W 1967, za wyrażenie opinii o organizacji instytutów naukowych niezgodnej z linią partii, została usunięta z członka Komitetu Edukacyjnego Senatu Akademii Medycznej. Pod koniec lat 60. Jusowie negatywnie odczuwali przejawy nagonki antysemickiej, czego przejawem był anonimowy list skierowany do Karoliny Jus, sugerujący jej wyjazd z kraju, ponieważ jest Żydówką. W czerwcu 1970 zmarła matka Andrzeja.

Kanada

W 1970 Andrzej i Karolina wyjechali z Polski do Kanady, przyjmując zaproszenie w charakterze profesorów wizytujących na Uniwersytecie McGilla w Monrealu. Małżeństwo zostało zaproszone na okres jednego roku, aczkolwiek PRL-owskie Ministerstwo Zdrowia udzieliło im zgody na pobyt w wymiarze trzech miesięcy. Poza tą uczelnią MCGilla dawali także wykłady na innych uniwersytetach w Kanadzie. Przebywając tam Karolina Jus otrzymywała kolejne anonimy o antysemickim wydźwięku, nakazujące jej zostać na emigracji. Tuż przed upływem okresu pobytu w Kanadzie Andrzej Jus przesłał do władz PRL i PZPR list wyrażający zamiar małżeństwa pozostania na emigracji i obarczający polskich komunistów za rasistowską nagonkę. W styczniu 1971 otrzymali w Kanadzie status stałych rezydentów (landed immigrants). Następnie oboje przyjęli zaproszenie z Uniwersytetu Lavala w Québecu, gdzie otrzymali tytuły profesora zwyczajnego i uzyskali możliwość kontynuowania badań w zakresie elektroencefalografii, psychofarmakologii i badania snu. Oprócz tego praktykowali jako lekarze na terenie w prowincji Quebec i jako psychiatrzy w ramach Medicare. Po pięciu latach pobytu w Kanadzie przyznano im obywatelstwo kanadyjskiej (bez utraty polskiego).

Po pięciu latach pobytu w Kanadzie przyznano im obywatelstwo kanadyjskiej (bez utraty polskiego). W wieku 65 lat (tj. około 1979) oboje przeszli na emeryturę. Po czterech kolejnych latach zakończyli praktykę lekarską w Montrealu i przeprowadzili się do Toronto. Nie mieli dzieci.

16 marca 1990 zakończyli pisanie książki, która ukazała się w 1991 pod tytułem Our Journey in the Valley of Tears i była zapisem życiorysów ich własnych oraz krewnych, w tym przeżyć wojennych. W 1992 w Kanadzie książka otrzymała nagrodę Joseph Tanenbaum Holocaust Book Award, zaś w 1993 i 1994 przyznawano tamże Drs Andrzej and Jus Holocaust Literature Award. Po śmierci męża Karolina zapisała 250 tys. dolarów na rzecz University of Toronto. Z tego zapisu ufundowano coroczny wykład imienia Andrzeja Jusa (Jus Lecture) w Joint Centre for Bioethics oraz badania Philipa Seemana nad biochemią i genetyką schizofrenii.

Andrzej Jus zmarł w Toronto, a Karolina Jus zmarła w listopadzie 2002. Oboje zostali pochowani na cmentarzu przy Szpitalu Tworkowskim.

W 2019 ukazała się publikacja pt. W dolinie łez. Profesor Andrzej Jus. Życie i dorobek naukowy. Przyczynek do historii polskiej i kanadyjskiej psychiatrii drugiej połowy XX wieku, autorstwa Ryszarda Kujawskiego.

Katedra Farmakologii i Toksykologii Wydziału Medycznego na Uniwersytecie w Toronto przyznaje Nagrodę Pamięci Juliusza, Doroty i Zofii Fristów w Neuropsychofarmakologii (dla młodych naukowców w tej dziedzinie) oraz Doroczną Nagrodę Pamięci Fristów-Jusów w Neuropsychofarmakologii (dla absolwentów).