Kapella

Alfa Aurigae
	α Aur
	; Kapella na nocnym niebie wyróżnia się dużą jasnością
	Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór	Woźnica
Rektascensja	05h 16m 41,359s
Deklinacja	+45° 59′ 52,77″
Paralaksa (π)	0,07620 ± 0,00046″
Odległość	42,80 ± 0,26 ly; 13,123 ± 0,080 pc
Wielkość obserwowana	0,08m (cały układ); (0,76 / 0,91)m
Ruch własny (RA)	75,25 ± 0,54 mas/rok
Ruch własny (DEC)	−426,89 ± 0,28 mas/rok
Prędkość radialna	29,19 ± 0,07 km/s
	Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	spektroskopowo podwójna: żółte olbrzymy
Typ widmowy	G8 III / G0 III
Masa	2,573 ± 0,009 M☉ /; 2,488 ± 0,008 M☉
Promień	11,87 ± 0,56 R☉ /; 8,75 ± 0,32 R☉
Metaliczność [Fe/H]	−0,27
Wielkość absolutna	−0,48m (cały układ); (0,14 / 0,29)m
Jasność	79,5 ± 4,8 L☉ /; 72,1 ± 3,6 L☉
Wiek	400 mln lat
Temperatura	4920 ± 70 K /; 5680 ± 70
	Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół	Centrum Galaktyki
Półoś wielka	7528 pc
Mimośród	0,1057
Alternatywne oznaczenia
	Oznaczenie Flamsteeda: 13 Aur
	2MASS: J05164138+4559525
	Bonner Durchmusterung: BD +45°1077
	Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 193
	Boss General Catalogue: GC 6427
	Katalog Gliesego: GJ 194
	Katalog Henry’ego Drapera: HD 34029
	Katalog Hipparcosa: HIP 24608
	Katalog jasnych gwiazd: HR 1708
	SAO Star Catalog: SAO 40186
	Kapella, Capella, Koza

Kapella (Alfa Aurigae, α Aur) – najjaśniejsza gwiazda w konstelacji Woźnicy i zarazem szósta pod względem jasności gwiazda na nocnym niebie. Jest oddalona od Słońca o około 43 lata świetlne.

Nazwa

Gwiazda nosi tradycyjną nazwę Kapella, która wywodzi się od łacińskiego Capella, oznaczającego ‘kózkę’. Nazwa ta występuje już w pismach Maniliusza, Owidiusza i Pliniusza. Rzymianie określali tę gwiazdę także imieniem Amaltei, mitycznej kozy (lub nimfy), która wykarmiła Jowisza. Termin stgr. Ἄιξ Aix (‘koza’) występujący u Ptolemeusza prawdopodobnie stał się źródłem arabskiego ‏العيوق‎ al ʽayyūḳ; stąd wywodzą się nazwy takie jak Alhajoth. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła użycie nazwy Kapella dla określenia składnika Aa tej gwiazdy.

Charakterystyka obserwacyjna

Kapella jest interesującym obiektem jako jedna z najlepiej poznanych niezaćmieniowych gwiazd spektroskopowo podwójnych (składniki oznaczone są Alfa Aurigae Aa i Ab). Jasna Kapella ma też wielu wizualnych (pozornych) towarzyszy, gwiazd przypadkowo sąsiadujących z nią na niebie. Są one oznaczone literami od B do R, jednak para słabych gwiazd Alfa Aurigae H i L jest rzeczywiście z nią związana grawitacyjnie.

Ruch własny

Ruch własny Kapelli jest równoległy do ruchu jądra niedalekiej gromady otwartej Hiad. Także wiek tych gwiazd, oceniany na podstawie modeli ewolucji, wskazuje na ich wspólne pochodzenie.

Kapella oddala się od Słońca w ruchu wokół Centrum Galaktyki. Według pomiarów sondy Hipparcos, w okresie od 210 do 160 tysięcy lat p.n.e. była najjaśniejszą gwiazdą nocnego nieba. Największą jasność (−0,82^m) miała 240 tysięcy lat p.n.e., gdy była oddalona od Słońca o 27,9 roku świetlnego, jednak wtedy jaśniejszy był Aldebaran.

Charakterystyka fizyczna

Alfa Aurigae A

Widoczną gołym okiem Kapellę tworzą dwa bardzo podobne żółte olbrzymy należące do typu widmowego G. Ich jasności przekraczają jasność Słońca około 80-krotnie, mają one także kilkakrotnie większe rozmiary. Obiegają wspólny środek masy w odległości nieco większej od 100 milionów kilometrów (0,72 au) z okresem orbitalnym równym 104 dni.

Kapella jest źródłem promieniowania rentgenowskiego powstającego prawdopodobnie w wyniku aktywności magnetycznej na powierzchni jednej z gwiazd (lub obu). Kapella była pierwszą gwiazdą sfotografowaną z wykorzystaniem optycznej interferometrii wielkobazowej, podczas obserwacji prowadzonych przez COAST (Cambridge Optical Aperture Synthesis Telescope) w 1995 roku.

Alfa Aurigae HL

Alfa Aurigae jest gwiazdą poczwórną – główną parę obiega w odległości około 11 000 au (jednej szóstej roku świetlnego) drugi układ podwójny, złożony ze słabych czerwonych karłów. Mają one obserwowaną wielkość gwiazdową odpowiednio 10,2 i 13,7^m i typ widmowy M2 i M4. Ich jasność to odpowiednio 1,2% i 0,048% jasności Słońca, mają promienie 0,56 i 0,25 R_☉ i masy 0,3 i 0,1 M_☉. Karły te noszą oznaczenia Alfa Aurigae H i L (lub Ha i Hb).

Znaczenie kulturowe

Kapella tradycyjnie jest postrzegana jako lewe ramię Woźnicy lub też, jak sama nazwa wskazuje, powożona przez niego koza. Zwracała uwagę ludzi jako najbliższa północnego bieguna niebieskiego z jasnych gwiazd (Gwiazda Polarna jest stosunkowo słaba). W Starożytnym Egipcie wiązano ją z bogiem Ptahem; według Lockyera co najmniej pięć egipskich świątyń było zorientowanych w kierunku, którym zachodziła Kapella. Akadyjczycy nazywali tę gwiazdę Dil-gan I-ku, „Posłaniec światła”, lub Dil-gan Babili, „Opiekuńcza gwiazda Babilonu”. Była ona ważna dla wielu kultur także spoza kręgu bliskowschodniego i śródziemnomorskiego. Hindusi nazywali ją Brahma Ridaya, „Serce Brahmy”. Dla Inków była to Colca. W astrologii ma przynosić cywilne i wojskowe zaszczyty oraz bogactwo. Rzymianie wiązali ją z deszczami i sezonem sztormów na Morzu Śródziemnym.

Zobacz też

Przypisy

1 2 3 4 5 6 7 8 Kapella w bazie SIMBAD (ang.)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jim Kaler: Capella (Alpha Aurigae). [w:] Stars [on-line]. 2008-10-03. [dostęp 2016-06-28]. (ang.).
1 2 3 4 5 E. Huby et al.. FIRST, a fibered aperture masking instrument II. Spectroscopy of the Capella binary system at the diffraction limit. „Astronomy & Astrophysics”. 560 (A113), grudzień 2013. DOI: 10.1051/0004-6361/201321894. (ang.).
↑ E. Anderson, C. Francis: HIP 24608. [w:] Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-06-21]. (ang.).
1 2 3 4 Allen, Richard Hinckley: Star Names: Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications, 1963, s. 83–90. ISBN 0-486-21079-0.
↑ Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-06-28].
↑ Robert Burnham: Burnham’s Celestial Handbook: An Observer's Guide to the Universe Beyond the Solar System. T. 1. Courier Dover Publications, 1978, s. 264. ISBN 0-486-23567-X.
↑ Mason et al.: WDS J05167+4600A. [w:] The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.
1 2 Capella HL. W: Thomas R. Ayres: Cool Stars, Stellar Systems, and the Sun. T. 193. 1984, s. 202, seria: Lecture Notes in Physics. DOI: 10.1007/3-540-12907-3_204. ISBN 978-3-540-12907-3. (ang.).
↑ Jocelyn Tomkin. Once and Future Celestial Kings. „Sky and Telescope”. 95 (4), s. 59–63, kwiecień 1998. Bibcode: 1998S&T....95d..59T.
↑ Baldwin, J.E., Boysen, R.C., Burns, D. i inni. The first images from an optical aperture synthesis array: mapping of Capella with COAST at two epochs. „Astronomy and Astrophysics”. 306, s. L13 – L16, 1996. Bibcode: 1996A&A...306L..13B. (ang.).
↑ Big and Giant Stars: Capella. Jumk.de. [dostęp 2012-06-27]. (ang.).
↑ ST 3 w bazie SIMBAD (ang.)

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[simbad-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 Kapella w bazie SIMBAD (ang.)

[kaler-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jim Kaler: Capella (Alpha Aurigae). [w:] Stars [on-line]. 2008-10-03. [dostęp 2016-06-28]. (ang.).

[first-3] 1 2 3 4 5 E. Huby et al.. FIRST, a fibered aperture masking instrument II. Spectroscopy of the Capella binary system at the diffraction limit. „Astronomy & Astrophysics”. 560 (A113), grudzień 2013. DOI: 10.1051/0004-6361/201321894. (ang.).

[xhip-4] E. Anderson, C. Francis: HIP 24608. [w:] Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-06-21]. (ang.).

[allen-5] 1 2 3 4 Allen, Richard Hinckley: Star Names: Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications, 1963, s. 83–90. ISBN 0-486-21079-0.

[iau-6] Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-06-28].

[burnham-7] Robert Burnham: Burnham’s Celestial Handbook: An Observer's Guide to the Universe Beyond the Solar System. T. 1. Courier Dover Publications, 1978, s. 264. ISBN 0-486-23567-X.

[WDS-8] Mason et al.: WDS J05167+4600A. [w:] The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.

[HL-9] 1 2 Capella HL. W: Thomas R. Ayres: Cool Stars, Stellar Systems, and the Sun. T. 193. 1984, s. 202, seria: Lecture Notes in Physics. DOI: 10.1007/3-540-12907-3_204. ISBN 978-3-540-12907-3. (ang.).

[kings-10] Jocelyn Tomkin. Once and Future Celestial Kings. „Sky and Telescope”. 95 (4), s. 59–63, kwiecień 1998. Bibcode: 1998S&T....95d..59T.

[COAST-11] Baldwin, J.E., Boysen, R.C., Burns, D. i inni. The first images from an optical aperture synthesis array: mapping of Capella with COAST at two epochs. „Astronomy and Astrophysics”. 306, s. L13 – L16, 1996. Bibcode: 1996A&A...306L..13B. (ang.).

[jumk-12] Big and Giant Stars: Capella. Jumk.de. [dostęp 2012-06-27]. (ang.).

[simbadHL-13] ST 3 w bazie SIMBAD (ang.)