| Data i miejsce śmierci |
1 sierpnia 1944 |
|---|---|
| Stopień instruktorski |
harcmistrz |
| Organizacja harcerska |
ZHP |
Jerzy Grasberg (ps. „Jurek”, zm. 1 sierpnia 1944) – polski działacz harcerski żydowskiego pochodzenia, harcmistrz ZHP. Podczas wojny redaktor Biuletynu Informacyjnego i współpracownik Haszomer Hacair. Rozstrzelany w niewyjaśnionych okolicznościach przez Armię Krajową w pierwszym dniu powstania warszawskiego.
Życiorys
Przed wojną Grasberg studiował agronomię w Uniwersytecie Warszawskim. Podczas studiów udzielał się w żydowskim ruchu harcerskim i Związku Harcerstwa Polskiego, gdzie poznał m.in. Antka Cukiermana i Aleksandra Kamińskiego, późniejszego redaktora podziemnej prasy i autora Kamieni na szaniec. W ZHP został instruktorem, dosłużył się stopnia harcmistrza.
W listopadzie 1940 roku został przesiedlony do getta warszawskiego. Pomimo zamknięcia w getcie, Grasberg został jednym ze współpracowników podziemnego „Biuletynu Informacyjnego”. Był korespondentem „Biuletynu” z terenu „dzielnicy żydowskiej”, a od 1941 także jego redaktorem do spraw żydowskich. Donosił m.in. o wielkiej akcji deportacyjnej w getcie w 1942 roku, o warunkach bytowych zamkniętej w nim ludności i o sytuacji Żydów w innych częściach kraju. Tworzył także krótkie notki informacyjne na temat codziennego życia za murami gett. Równocześnie działał także w organizacji Haszomer Hacair i służył jako łącznik z Szarymi Szeregami. W 1942 roku, po utworzeniu Żydowskiej Organizacji Bojowej próbował wstąpić do niej wraz z grupą harcerzy, jednak sprzeciwić się temu miał Mordechaj Anielewicz.
W marcu 1943 roku przy pomocy Kamińskiego wydostał się z getta na tzw. „stronę aryjską”, gdzie ukrywał się wraz z żoną, Lubą Grasberg w domu przy ulicy Pańskiej 5. Z powodu „niearyjskiego wyglądu” musiał stale pozostawać w mieszkaniu.
Mieszkanie opuścił najprawdopodobniej wieczorem 1 sierpnia 1944 roku, z zamiarem przyłączenia się do powstania warszawskiego. Został jednak zatrzymany przez żandarmerię Armii Krajowej i rozstrzelany w niewyjaśnionych dotąd okolicznościach. Wedle większości przekazów został aresztowany jako podejrzany o szpiegostwo lub kolaborację z Niemcami pierwszego dnia powstania warszawskiego. Zdaniem Marka Edelmana żandarmom wydało się podejrzane, że posiadał fałszywe dokumenty oraz broń.
Nie jest jasne, czy motywy jego zabójców były antysemickie, czy padł ofiarą zwykłego nieporozumienia, czy też może antyszpiegowskiej psychozy ogarniającej ludność oblężonego miasta. Śmierć Grasberga zaważyła na losach ocalałych bojowników Żydowskiej Organizacji Bojowej, którzy z obawy przed Armią Krajową zdecydowali się przyłączyć do Armii Ludowej.
Żona Grasberga przeżyła wojnę, dzień przed powstaniem wyjechała z miasta i została odcięta na Pradze, gdzie doczekała nadejścia wojsk radzieckich.
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 Engelking i Libionka 2009 ↓, s. 30–41.
- 1 2 Edelman, Bereś i Burnetko 2008 ↓, s. 492.
- 1 2 3 4 Zimmerman 2015a ↓, s. 451.
- ↑ Zimmerman 2015b ↓, s. 56.
- 1 2 3 4 Balicka-Kozłowska 2002 ↓, s. 106–107.
- ↑ Zimmerman 2015a ↓, s. 465.
- ↑ Wachowicz ↓, s. 213–214.
- 1 2 Bikont, Engelking i Libionka 2009 ↓, § „Dlaczego redaktor naczelny…”.
- 1 2 3 Burnetko 2008 ↓, § „W tym samym czasie na podwórku przy Pańskiej…”.
- 1 2 Sobczak 1988 ↓, s. 102.
- 1 2 3 Zimmerman 2015b ↓, s. 156.
- ↑ Zimmerman 2015a ↓, s. 451, 465.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Engelking i Libionka 2009 ↓, s. 31–41.
- ↑ Edelman, Bereś i Burnetko 2008 ↓, s. 203.
- ↑ Zimmerman 2015b ↓, s. 406–407.
- ↑ Engelking i Libionka 2009 ↓, s. 31–41, 160–163.
Bibliografia
- Helena Balicka-Kozłowska, Mur miał dwie strony, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2002, ISBN 978-83-11-09374-4 (pol.).
- Anna Bikont, Barbara Engelking, Dariusz Libionka, W Powstaniu Warszawskim nikt nie miał głowy do Żydów, „Gazeta Wyborcza (Gazeta Świąteczna)”, Adam Michnik, Warszawa: Agora, 7 grudnia 2009, ISSN 0860-908X.
- Krzysztof Burnetko, Uwaga, Żyd jest uzbrojony!, „Focus Historia”, Michał Wójcik, Warszawa: G+J Gruner+Jahr Polska, 27 lipca 2008, ISSN 2081-3058.
- Marek Edelman, Witold Bereś, Krzysztof Burnetko, Marek Edelman: życie, po prostu, Świat Książki, 2008, ISBN 978-83-247-0892-5 (pol.).
- Barbara Engelking, Dariusz Libionka, Żydzi w powstańczej Warszawie, wyd. 1, Warszawa: Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2009, ISBN 978-83-926831-1-7.
- Kazimierz Sobczak, Powstanie zbrojne w getcie warszawskim 19.4.–15.5.1943, „Wojskowy Przegląd Historyczny”, 1 (33), Warszawa 1988.
- Barbara Wachowicz, Kamyk na szańcu: gawęda o druhu Aleksandrze Kamińskim w stulecie urodzin, Warszawa: Rytm, 2002, ISBN 978-83-88794-68-1.
- Joshua D. Zimmerman, The Polish Underground Press and the Jews: The Holocaust in the Pages of the Home Army’s ''Biuletyn Informacyjny'', 1940–1943, [w:] Glenn Dynner, François Guesnet (red.), Warsaw. The Jewish Metropolis: Essays in Honor of the 75th Birthday of Professor Antony Polonsky, BRILL, 13 kwietnia 2015a, s. 437–467, ISBN 978-90-04-29181-2 [dostęp 2015-08-04] (ang.).
- Joshua D. Zimmerman, The Polish Underground and the Jews, 1939–1945, Cambridge University Press, 5 czerwca 2015b, ISBN 978-1-107-01426-8 [dostęp 2015-08-04] (ang.).