Jaszczurkołap

Jaszczurkołap
	Kaupifalco monogrammicus
	(Temminck, 1824)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	szponiaste
Rodzina	jastrzębiowate
Podrodzina	jastrzębie
Plemię	Accipitrini
Rodzaj	Kaupifalco; Bonaparte, 1854
Gatunek	jaszczurkołap
Synonimy
	Falco monogrammicus Temminck, 1824;
	Falco monogrammicus Temminck, 1824;
Podgatunki
	K. m. monogrammicus (Temminck, 1824); K. m. meridionalis (Hartlaub, 1860);
	K. m. monogrammicus (Temminck, 1824); K. m. meridionalis (Hartlaub, 1860);
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski

Jaszczurkołap, owadożer mały, jastrząb sawannowy (Kaupifalco monogrammicus) – gatunek ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Mały ptak drapieżny występujący w Afryce Subsaharyjskiej. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Systematyka

Takson po raz pierwszy opisany naukowo przez Temmincka w 1824 roku pod nazwą Falco monogrammicus. Jako lokalizację holotypu autor wskazał Senegal. Nazwa rodzajowa jest połączeniem nazwiska niemieckiego zoologa Kaupa z nazwą rodzajową Falco, ptaków z rodziny sokołowatych. Nazwa gatunkowa jest połączeniem dwóch wyrazów z języka greckiego: μονος monos oznaczającego pojedynczy oraz γραμμικος grammikos oznaczającego prążkowany. Wyróżniono dwa podgatunki, jednak podgatunek meridionalis jest słabo zróżnicowany.

Występowanie

Gatunek ten występuje w zależności od podgatunku:

K. monogrammicus monogrammicus – Senegal i Gambia do Etiopii i Kenii.
K. monogrammicus meridionalis – południowa Kenia do Angoli, Namibii i RPA.

Morfologia

Długość ciała 30–37 cm, rozpiętość skrzydeł 63–79 cm. Pozostałe wymiary przedstawia tabela:

	Masa ciała	Skrzydło	Ogon	Stęp
K. m. monogrammicus	♂ 220–275 g; ♀ 282–340 g	♂ 201–228 mm; ♀ 222–240 mm	♂ 130–136 mm; ♀ 141–155 mm	♂ 50–54 mm; ♀ 53–55 mm
K. m. meridionalis	♂ 275 g (jeden samiec); ♀ 248–374 g; nierozpoznana płeć 223–410 g	♂ 210–235 mm; ♀ 222–253 mm	Brak danych	Brak danych

Krępy, stosunkowo mały ptak drapieżny o dużej głowie, krótkim dziobie i długich nogach (które wyglądają na krótkie przez opierzony skok). Głowa, klatka piersiowa i górne części ciała koloru szarego. Gardło białe z czarnymi plamami. Spód ciała biały z szarymi paskami. Kuper koloru białego, ogon czarny z jednym lub rzadziej dwoma białymi pasami. Tęczówka czerwono-brązowa, dziób czarny, woskówka oraz nogi koloru pomarańczowo-czerwonego do koralowo-różowego. Dymorfizm płciowy przejawia się większymi rozmiarami samic (średnio 10% w wielkości oraz 28% w masie ciała). Osobniki młodociane podobne do dorosłych, ale spód ciała jest bardziej szarobrązowy, krawędzie pokrywy skrzydeł są brązowe. Tęczówka osobników młodocianych koloru brązowego, woskówka i nogi koloru pomarańczowo-żółtego.

Podobne gatunki

Szara głowa, pierś i górne partie ciała oraz biały ogon, pomarańczowo-czerwone nogi i woskówka spotykane są również u ptaków z rodzaju Melierax i u jastrzębiaka małego (Micronisus gabar).

Głos

Odzywa się na początku okresu lęgowego oraz okazjonalnie w innych porach roku, niemal wyłącznie z gałęzi. Główna pieśń Kleeeo klu-klu-klu-kli-kli-klee powtarzana jest regularnie. Odzywa się także głośnym, bardziej wyraźnym miauczeniem podobnym do spotykanego u myszołowów Peee-oo, w odstępach średnio 15-sekundowych.

Ekologia

Środowisko

Głównie spotykany w wilgotnych lasach liściastych, a także innych wilgotnych siedliskach o dobrej osłonie drzew do wysokości 750 m n.p.m. (we wschodniej Afryce regularnie widywany na 1500 m n.p.m., a nawet lokalnie na 3000 m n.p.m.). Często obserwowany w lasach z Combretum/Terminalia lub Acacia/Commiphora. W niektórych obszarach spotykany na leśnych polanach, zalesionych sawannach, gajach palmowych, polach uprawnych znajdujących się przy skraju lasów, ogrodach i plantacjach. Nie obserwuje się go na otwartych zielonych użytkach i innych bezdrzewnych obszarach.

Pożywienie

Jaszczurkołap żywi się głównie dużymi owadami i ich larwami (szczególnie prostoskrzydłymi, chrząszczami i termitami) oraz małymi gadami (jaszczurki i węże) i ssakami (gryzonie). Sporadycznie chwyta żaby, ptaki, pajęczaki oraz być może czasami żeruje na padlinie. Być może wpływ na dietę tego ptaka mają różnice geograficzne. W Afryce Zachodniej poluje głównie na prostoskrzydłe (61%), jaszczurki z rodzaju Agama i Mabuya (27%) oraz na małe gryzonie (10%). W południowej Afryce przeważały jaszczurki i małe węże oraz termity. Poluje głównie rano i późnym popołudniem. Czatuje na zdobycz, siedząc na gałęzi na wysokości 8 m i obserwując teren o powierzchni 45 m². Kiedy wypatrzy potencjalną ofiarę, podlatuje do niej i twardo przyciska ją do ziemi, często w wysokiej trawie. Widywano go również spacerującego po spalonej ziemi, prawdopodobnie w poszukiwaniu termitów.

Rozród

Sezon rozrodczy w Afryce Zachodniej przypada na luty-kwiecień, w Gabonie na wrzesień, w Sudanie na marzec-czerwiec, w Zairze prawdopodobnie przez cały rok, we wschodniej Afryce na styczeń-marzec oraz sierpień-październik, w środkowej i południowej Afryce na maj-marzec (w Malawi na sierpień-grudzień). Gniazdo zbudowane z gałęzi, mchu, porostów, suchej trawy i liści o średnicy 40 cm i głębokości 15 cm znajduje się w rozwidleniach gałęzi na drzewie na wysokości od 3 do 25 m (w zachodniej Afryce 11–18 m, w południowej Afryce 6–12 m). W każdym sezonie rozrodczym budowane jest nowe gniazdo. Samica składa zazwyczaj dwa jaja (1–3) o średnicy 45 × 36 mm. Okres inkubacji trwa 33–34 dni i są wysiadywane głównie przez samicę. Pierzenie trwa około 32–40 dni.

Status i ochrona

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody został zaliczony do kategorii LC (najmniejszej troski). Nie jest globalnie zagrożony wyginięciem. Wielkość populacji jest bardzo duża. Potencjalnymi zagrożeniami dla tego gatunku może być wycinka lasów oraz wypalanie traw pod uprawy. Nieznany jest również wpływ pestycydów.

Uwagi

↑ Zobacz w infoboksie.

Przypisy

↑ Kaupifalco monogrammicus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
↑ Kaupifalco, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2014-11-25] (ang.).
1 2 3 J. C. Temminck: Nouveau recueil de planches coloriées d’oiseaux. Pour servir de suite et de complément aux planches enluminées de Buffon, édition in-folio et in-4º de l’Imprimerie royale, 1770. Strasburg: Chez Legras Imbert et Comp., 1824, s. 182–183. (fr.).
1 2 BirdLife International, Kaupifalco monogrammicus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2014, wersja 2014.4 [dostęp 2014-11-30] (ang.).
↑ Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (Wersja: 2019-03-24). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-09-13].
↑ Paweł Mielczarek, Włodzimierz Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, s. 45, 1999. ISSN 0550-0842.
1 2 Denis Lepage: Owadożer mały (Kaupifalco monogrammicus) (Temminck, 1824). Avibase. [dostęp 2014-11-30].
↑ Kaupifalco, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2022-02-18] (ang.), [archiwum].
↑ Monogrammicus, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2022-02-18] (ang.), [archiwum].
1 2 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-09-13]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 A. C. Kemp, G. M. Kirwan: Lizard Buzzard (Kaupifalco monogrammicus). W: Handbook of the Birds of the World Alive. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana (red.). Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2014-11-30]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 James Ferguson-Lees, David A. Christie: Raptors of the World. Londyn: Christopher Helm, 2001, s. 613–615. ISBN 0-618-12762-3. (ang.).
↑ A. D. Lewis. Unusual prey of lizard buzzard Kaupifalco monogrammicus. „Scopus”. 7 (1), s. 92, 1983. (ang.).
1 2 J. Ekstrom, S. Butchart, M. Harding: Lizard Buzzard Kaupifalco monogrammicus. BirdLife International. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-05)].

Linki zewnętrzne

Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
Species account: Lizard Buzzard Kaupifalco monogrammicus. [w:] Global Raptor Information Network [on-line]. The Peregrine Fund. [dostęp 2020-09-13]. (ang.).

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[a-10] Zobacz w infoboksie.

[itis-1] Kaupifalco monogrammicus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[itis2-2] Kaupifalco, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2014-11-25] (ang.).

[autor-3] 1 2 3 J. C. Temminck: Nouveau recueil de planches coloriées d’oiseaux. Pour servir de suite et de complément aux planches enluminées de Buffon, édition in-folio et in-4º de l’Imprimerie royale, 1770. Strasburg: Chez Legras Imbert et Comp., 1824, s. 182–183. (fr.).

[iucn-4] 1 2 BirdLife International, Kaupifalco monogrammicus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2014, wersja 2014.4 [dostęp 2014-11-30] (ang.).

[mk-5] Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (Wersja: 2019-03-24). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2020-09-13].

[mic-6] Paweł Mielczarek, Włodzimierz Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, s. 45, 1999. ISSN 0550-0842.

[avibase-7] 1 2 Denis Lepage: Owadożer mały (Kaupifalco monogrammicus) (Temminck, 1824). Avibase. [dostęp 2014-11-30].

[hbwalive2-8] Kaupifalco, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2022-02-18] (ang.), [archiwum].

[hbwalive3-9] Monogrammicus, [w:] The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2022-02-18] (ang.), [archiwum].

[ioc-11] 1 2 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-09-13]. (ang.).

[hbwalive-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 A. C. Kemp, G. M. Kirwan: Lizard Buzzard (Kaupifalco monogrammicus). W: Handbook of the Birds of the World Alive. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana (red.). Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2014-11-30]. (ang.).

[ferrguson&christie-13] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 James Ferguson-Lees, David A. Christie: Raptors of the World. Londyn: Christopher Helm, 2001, s. 613–615. ISBN 0-618-12762-3. (ang.).

[scopus7-14] A. D. Lewis. Unusual prey of lizard buzzard Kaupifalco monogrammicus. „Scopus”. 7 (1), s. 92, 1983. (ang.).

[birdlife-15] 1 2 J. Ekstrom, S. Butchart, M. Harding: Lizard Buzzard Kaupifalco monogrammicus. BirdLife International. [dostęp 2014-11-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-05)].