Józef Cetner (ur. 17 lutego 1887 w Tarnopolu, zm. 5 lipca 1965 w Krakowie) – wybitny polski wirtuoz skrzypiec, pedagog muzyczny, solista i koncertmistrz, w środowisku muzycznym zwany polskim Paganinim.

Pochodzenie i dzieciństwo

Urodził się w wielodzietnej rodzinie jako najmłodsze dziecko Tomasza Cetnara (pracownika kolei pochodzącego z Trzcinicy koło Jasła, w województwie podkarpackim) i Marii Komar (pochodzącej z Zagrobeli). W wieku trzech lat zmarł jego ojciec, a dwa lata później jego matka. Był wychowywany przez najstarszą w rodzinie, siostrę Karolinę Cetner. Żył w biedzie, często głodując. Brat Jakub, dużo starszy od Józefa i najstarszy spośród wszystkich braci był nauczycielem muzyki.

Wykształcenie

Po ukończeniu szkoły powszechnej podjął dalszą naukę w Seminarium Nauczycielskim w Tarnopolu, gdzie zdał maturę w roku 1908. Od września 1908 do czerwca 1912 studiował w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie pod kierunkiem takich pedagogów muzycznych jak Maurycy Wolfstahl (gra skrzypcowa) oraz Mieczysław Sołtys (przedmioty teoretyczne). W okresie od 1912 do 1914 studiował w Uniwersytecie Muzyki i Sztuk Scenicznych w Wiedniu pogłębiając edukację (także wiolinistyczną) m.in. u światowej sławy pedagoga gry skrzypcowej Otakara Ševčíka. Był to okres, który jak się później okazało, znacząco wpłynął na jego karierę pedagogiczną w zakresie nauki gry na skrzypcach. Wykorzystywał w niej metody Ševčíka oparte na ćwiczeniach technicznych prawej i lewej ręki.

Działalność podczas I wojny światowej

Wybuch I wojny światowej zaskoczył go podczas pobytu wakacyjnego wraz z dwoma braćmi (Michałem i Jakubem) w Piwnicznej. Powołany w 1915 do wojska, został zwolniony z powodu grożącej choroby płuc. Powrócił do Piwnicznej gdzie założył i prowadził czterogłosowy chór mieszany o nazwie „Galicyjski chór włościański”. Chór rozpoczął próby w grudniu 1916, a w lipcu 1917 odbyły się pierwsze koncerty w Krynicy, Szczawnicy, Tarnowie, Krakowie, Starym i Nowym Sączu. Chórzystki prezentowały się w tradycyjnych ludowych strojach krakowskich. Na koncertach Józef występował w duecie skrzypcowym wraz ze swoim bratem Michałem w tradycyjnych strojach góralskich (grali oni wówczas również utwory solowe). Opracował na chór i skrzypce szereg kompozycji ludowych. Wyreżyserował jasełka "Betlejem polskie" Lucjana Rydla, wystawione w 1917.

W październiku 1917 z okazji setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki Józef Cetner zadyrygował „Galicyjskim chórem włościańskim” w Krakowie, odbył się wtedy również recital skrzypcowy braci, Józefa i Michała. W Piwnicznej Cetner udzielał lekcji gry na skrzypcach i organizował również koncerty swoich uczniów. W latach 1919–1929 powrócił do Lwowa i prowadził klasę gry skrzypcowej na kursie wyższym i koncertowym w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego. We wrześniu 1929 przeniósł się na Śląsk, ale nadal uczył w Konserwatorium Muzycznym dojeżdżając do Lwowa co dwa tygodnie. Wziął udział w koncercie inauguracyjnym 29 września 1929 w Teatrze Polskim, wykonując Polską Sonatę op. 15 na skrzypce i fortepian Witolda Friemanna przy akompaniamencie samego kompozytora.

Od 12 listopada 1936 aż do wybuchu II wojny światowej w 1939 pełnił obowiązki wicedyrektora szkoły, jednocześnie wykładając własną metodykę gry skrzypcowej w katowickim Konserwatorium Muzycznym i przenosząc tradycje szkoły lwowskiej (m.in. Karol Lipiński, Romuald Kochański), a także szkoły rosyjskiej (Pyotr Stolyarsky). Wykłady cieszyły się sporym zainteresowaniem, prowadzone były w formie dyskusji i wymiany poglądów z uczniami.

W 1934 Józef Cetner odkupił od Jana Gawlasa część wyposażenia oraz koncesję na prowadzenie szkoły muzycznej w Cieszynie (założonej w 1932 i zlikwidowanej po dwóch latach filii katowickiego Konserwatorium Muzycznego). Prowadzenie przekazał Janowi Drozdowi, który nadał ostateczny kształt artystyczny i organizacyjny szkole.

Jan Drozd prowadzący w Nowym Jorku swoją szkołę muzyczną i współpracujący z Ignacym Paderewskim w odpowiedzi na otrzymany telegram podjął szybką decyzję o zakupie Szkoły Muzycznej w Cieszynie od Józefa Cetnera i powrocie do Polski. Przewiózł ze sobą instrumenty oraz bogatą bibliotekę nutową. Szkoła pod jego dyrektorstwem wznowiła, tym razem samodzielną działalność, przyjmując nowych uczniów w 1934. Józef Cetner również uczył w reaktywowanej Państwowej Szkole Muzycznej I i II stopnia w Cieszynie, jednocześnie wciąż prowadząc lekcje w Śląskim Konserwatorium Muzycznym w Katowicach.

Kariera solisty i koncertmistrza

Działalność artystyczną, jako solista wirtuoz, rozpoczął w okresie studiów i kontynuował do 1965. Podczas występów akompaniowała mu Stanisława Czechowiczówna (pianistka i pedagog Konserwatorium Muzycznego we Lwowie). Współpracował także z Zofią Haniszewską-Gołkowską oraz Stefanią Allinówną. Akompaniowali mu również tacy artyści jak: Edward Steinberg, Aleksander Brachocki. W duecie grywał ze skrzypkiem M. Kowalskim (który również był jego asystentem w latach 1937–1939 w Konserwatorium Muzycznym we Lwowie).

Występował z orkiestrą Towarzystwa Muzycznego w Katowicach pod dyrekcją Faustyna Kulczyckiego. Grał na XVIII-wiecznych skrzypcach lutnika Lorenzo Storioniego. Występował z kwartetem w składzie: J.C. – I skrzypce, M. Kowalski – II skrzypce, Marian Łobarzewski – altówka, Józef Drohomirecki – wiolonczela. W 1929 podczas pobytu wakacyjnego w Węgierskiej Górce u przyjaciela Jana Drozda, założył kwartet smyczkowy (J.C. – I skrzypce, A. Łabowska – II skrzypce, J. Drozd – altówka, Tadeusz Puchalski – wiolonczela) który koncertował w Węgierskiej Górce i pobliskich miejscowościach.

Emigracja

W nocy 3 stycznia 1940 został aresztowany wraz ze swoim bratem Michałem przez Niemców, ale nad ranem 4 stycznia został zwolniony na podstawie pomyłki – nie było go na liście do aresztowania (zaś jego brat został rozstrzelany trzy dni później, 6 stycznia pod Kielcami u podnóża Białej Góry między Wiśniówką i Dąbrową).

Dzięki uczniom z konserwatorium, w którym wykładał, jeszcze przed wojną otrzymał paszport. Zostawiając rodzinę wyjechał do Włoch, a następnie dzięki Ignacemu Paderewskiemu, który zorganizował wówczas pomoc polskim artystom, wyjechał przez Szwajcarię do Francji, następnie do Szkocji a później do Anglii. Podczas pobytu na emigracji koncertował w Glasgow, Edynburgu oraz w Londynie gdzie osiedlił się i prowadził działalność artystyczno-pedagogiczną. W Londynie zakupił skrzypce włoskiego lutnika Vincenza Panormo. Miał okazję poznać Demetriusa Constantine Dounisa i spotkanie to zaowocowało w powstanie tłumaczeń publikacji D.S. Dounisa (jak i Carla Flescha) na język polski (na potrzeby nauczania przez Józefa Cetnera gry na skrzypcach już w Polsce). W 1945 uzyskał pozwolenie na udzielanie prywatnych lekcji gry na skrzypcach w Anglii (dzięki temu wspierał młodych skrzypków w przygotowaniach do egzaminów konkursowych do Royal Academy of Music w Londynie).

W roku 1952 po 12 latach wrócił do Polski (tym razem do Krakowa, gdzie mieszkała jego żona wraz z dorosłymi już córkami), lecz do Anglii wracał wielokrotnie do 1957. Podczas pobytu w Anglii dał szereg koncertów propagujących muzykę polską, grał dla polskich żołnierzy, występował przed Polonią angielską.

Okres po powrocie z emigracji do Polski

W okresie od 1 września 1957 do 1965 dzięki pomocy przyjaciół otrzymał posadę w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu jako profesor nadzwyczajny na Wydziale Instrumentalnym (skrzypce i metodyka gry na skrzypcach). W latach 1958–1959 sprawował tam również funkcję kierownika Katedry Instrumentów Orkiestrowych. W latach 1962–1966 sprawował rolę konsultanta i rzeczoznawcy Szkół Muzycznych I i II stopnia we Wrocławiu.

3 grudnia 1960 Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna we Wrocławiu zorganizowała pod protektoratem Ministra Kultury i Sztuki Tadeusza Galińskiego jubileusz 45-lecia pracy artystycznej i pedagogicznej Józefa Cetnera, podczas którego zagrał Koncert skrzypcowy d-moll Giuseppe Tartiniego.

W wieku 74 lat, w 1961 przeszedł na emeryturę, jednak nadal pozostawał aktywny jako pedagog, skrzypek i wykładowca.

W lutym 1965 powtórzył swój solowy występ z jubileuszu 45-lecia działalności. Odbyło się to podczas koncertu symfonicznego z okazji 100 rocznicy Jana Sibeliusa zorganizowanego przez Państwową Filharmonię Śląską w Katowicach.

Zmarł w wieku 78 lat z powodu powikłań po gruźlicy. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Uczniowie i upamiętnienia

Jego uczniami byli m.in. Tadeusz Krotochwila, Karol Stryja, Edward Statkiewicz, Stanisław Lewandowski, Michał Spisak, Mieczysław Kowalski, Witold Krzemieński, Aleksandra Łabowska, Franciszek Ryling czy Józef Prower. Wśród jego wychowanków z okresu pracy we Wrocławiu byli: Ernest Dobiosz, Stanisław Grabca, Elżbieta Kopeczek, Henryk Pawlak.

Dorobek jego twórczości artystycznej obejmuje koncerty w Polsce (m.in. w Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Poznaniu, Raciborzu, Warszawie) oraz za granicą (m.in. w Austrii, Czechosłowacji, Hiszpanii (opera La Scalla), Anglii, Szkocji, Niemczech i we Włoszech). Afisze koncertowe z wydarzeń, w których brał udział Józef Cetner znajdują się m.in. w Archiwum Śląskiej Kultury Muzycznejprzy Bibliotece Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach.

Odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi (1936).

Jego portret sporządził malarz Józef Kidoń i jako fotografia oryginalnego obrazu olejnego, przechowywanego w prywatnej rodzinnej kolekcji, znajduje się w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Członek Dolnośląskiego Towarzystwa Muzycznego i autor stałych odczytów i referatów dotyczących pedagogiki skrzypcowej.

Życie rodzinne

2 lipca 1919 ożenił się z Michaliną Piechowicz, sądeczanką, jego uczennicą występującą w Galicyjskim chórze włościańskim.

Jego braćmi byli:

• Jakub Cetner (zm. 26 października 1943 na skutek tortur, pochowany na cmentarzu św. Rocha w Buku, w woj. wielkopolskim),
• profesor Michał Cetner (pochowany na Cmentarzu Partyzanckim w Kielcach), (zasłużeni pedagodzy muzyki i uczestnicy tajnych kompletów)
• Zbigniew Cetner, nauczyciel.

Józef miał dwie córki: Lidię Cetner (ur. 1925) i Grażynę Marię Cetner (ur. 1927).

Publikacje

• Pierre Gaviniés. 24 etiudy na skrzypce solo. Opracowanie: Józef Cetner. Kraków, 1963. Wydawnictwo: PWM, nr katalogowy 4672, seria pedagogiczna.
• Zasady nauczania gry skrzypcowej (rękopis). Podręcznik.
• Skrzypce główne – program nauczania w wyższych szkołach muzycznych.

Przypisy

Bibliografia

• Szkoła Artystyczna SERIA WYDAWNICZA CENTRUM EDUKACJI ARTYSTYCZNEJ 2 (6)/2019, WARSZAWA, CZERWIEC 2019, ISBN 978-83-62156-25-2 (wersja elektroniczna online).
• Eugeniusz Lebdowicz, Maria Lebdowiczowa. Dawni piwniczanie. Wydawnictwo: Drukarnia Baad, 2006 r. ISBN 8360480001.
• Stanisław Łoza. Czy wiesz kto to jest? Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938, Dolnośląska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu, s. 95.
• 25 lat Szkoły Muzycznej w Cieszynie, red. E. Baron, J. Drozd, I. Myrdacz, Cieszyn, 1959, s. 39.
• (Krst), Zmarł Józef Cetner, „Ruch Muzyczny” 1965, nr 19, s. 13.
• Smaciarz W., Życia i działalność artystyczno-pedagogiczna Józefa Cetnera. Niepublikowana praca magisterska, Wrocław, 1979.
• Akademia Muzyczna im. K. Lipińskiego we Wrocławiu 1948-1988. Wydawnictwo z okazji 40-lecia Uczelni. Suplement. Noty biograficzne pedagogów, wykaz byłych pedagogów, wykaz absolwentów w latach 1974–1988, red. K. Kościukiewicz, M. Passella, A. Wolański, H. Zamęcka, Wrocław 1988, s 48.
• Kusiak J., Skrzypce od A do Z, Kraków 1988, s. 526.
• Leksykon polskich muzyków pedagogów urodzonych po 31 grudnia 1870 roku, red. K. Janczewska-Sołomko, Kraków 2008, s. 47.
• Markiewicz L., Michał Spisak 1914-1965, Dąbrowa Górnicza, Kraków 2005, s. 42.
• Katolik. Dziennik. Rok LXXIII (73), Katowice, czwartek 9 marca 1939, wyd. Zjednoczone Wydawnictwo Gazet.

Linki zewnętrzne

• Fotografia portretowa – Józef Cetner. Zbiór: Narodowe Archiwum Cyfrowe.. audiovis.nac.gov.pl.
• Józef Cetner – Kresowianie na Śląsku. leksykonkresowian.instytutslaski.pl.