Islamski fundamentalizm, inaczej islamskie odrodzenie lub islamski aktywizm – muzułmański ruch religijny dążący do ustanowienia szariatu w państwach z muzułmańską większością. Zwolennicy tego ruchu dążą do wyeliminowania świeckich (w tym nieislamskich) wpływów z codziennego życia (m.in. popierają zakazanie hazardu, kawiarni, kin, napojów alkoholowych, muzyki, narkotyków, pornografii i tańca), które według nich powinno być ograniczone do rodziny i meczetu.

Historia

W VII wieku powstał jeden z trzech głównych nurtów islamu - charydżyzm; jego wyznawcy na tle sunnitów i szyitów wyróżniali się radykalnym podejściem do takfiru, uważali również wyznawców innych nurtów islamu za niewiernych i z tego powodu za godnych śmierci.

Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać współczesne muzułmańskie organizacje, które sprzeciwiały one ówczesnemu rozprzestrzenianiu się europejskich idei i wartości w świecie islamskim oraz uważały, że problemy polityczno-ekonomiczne wynikały z zaniedbania ścisłego przestrzegania zasad islamu przez jego wyznawców.

Żyjący na przełomie XIX i XX wieku syryjsko-egipski muzułmański teolog Rashid Rida miał wpływ na rozwój islamskiego fundamentalizmu; opisał jego zasady we współczesnym państwie muzułmańskim, które byłyby przyjęte przez jego zwolenników. W tym czasie bardziej zauważalny stał się działający już od XVIII wieku ruch wahhabicki, aktualnie jest on powszechny i wspierany w Arabii Saudyjskiej. Po I wojnie światowej Rida był pod silnym wpływem doktryny hanbalickiej, ruchu wahhabickiego i poglądów Ibn Tajmijji, swoje fundamentalistyczne poglądy głosił poprzez założone przez niego i działające w latach 1899-1940 czasopismo Al-Manar.

Powstały takie organizacje jak Bractwo Muzułmańskie (1928) i Dżamaat-e-Islami (1941), a po II wojnie światowej miała miejsce dekolonizacja, podczas której muzułmańskie fundamentalistyczne grupy radykalizowały swoje działania. Mimo to, były one wspierane w trakcie zimnej wojny przez część państw NATO (głównie przez Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię) w celu zabezpieczenia się przed potencjalną ekspansją ze strony Związku Radzieckiego.

Pod koniec lat 70. XX wieku część muzułmańskich grup fundamentalistycznych zaczęła również praktykować militaryzm. W 1979 roku miała w Iranie miejsce rewolucja islamska, w wyniku której władzę przejął Ruhollah Chomejni i po proklamacji Islamskiej Republiki Iranu ustanowił surowe prawo oparte na Koranie. Przejęcie władzy przez Chomejniego było uważane za sukces islamskiego fundamentalizmu.

Działania fundamentalistów doprowadziły również do wycofania się wojsk radzieckich z Afganistanu w 1989 roku oraz do wybuchu w 1991 roku wojny domowej w Algierii.

Aktualnie działającymi islamskimi organizacjami fundamentalistycznymi są m.in. Al-Ka’ida, Armia Sprawiedliwych, Asz-Szabab, Boko Haram, Dżama’a Islamijja, Egipski Dżihad, Grupa Abu Sajjafa, Hamas, Hizb at-Tahrir, Państwo Islamskie oraz Talibowie z Afganistanu i Pakistanu. Każda z wymienionych grup prowadzi działalność terrorystyczną.

Różnice między islamskim fundamentalizmem a islamizmem

Kwestia praw kobiet

Islamiści popierają edukację kobiet oraz ich udział w życiu politycznym i społecznym (m.in. poprzez pracę), są jednak za obowiązkowym noszeniem przez nie czadorów lub innej podobnej odzieży (np. nikabów); fundamentaliści twierdzą, że udział kobiety w życiu społecznym powinien się ograniczać wyłącznie do domu.

Kwestia zmian w społeczeństwie

Zwolennicy islamizmu twierdzą, że społeczeństwo zostanie zislamizowane dzięki reformom społecznym i politycznym; fundamentaliści dążą natomiast do przeprowadzenia zmian w wyniku przeprowadzenia rewolucji.

Krytyka i obrona terminu

Termin islamskiego fundamentalizmu został uznany za wprowadzający w błąd przez osoby sugerujące, że wszyscy muzułmanie są fundamentalistami, ponieważ wierzą w doskonałość Koranu. W latach 90. XX wieku państwach byłego ZSRR używały tego terminu jako synonim wahhabizmu, z kolei w Zachodniej Europie islamski fundamentalizm był uważany za synonim islamizmu.

John Esposito skrytykował termin islamskiego fundamentalizmu za jego związek z aktywizmem politycznym, ekstremizmem, fanatyzmem, terroryzmem i antyamerykanizmem; uznał, że terminami poprawnie opisującymi tę doktrynę są "islamskie odrodzenie" i "islamski aktywizm". Amerykański naukowiec Eli Berman proponuje również termin "radykalnego islamu", który odnosi się do ekstremistycznych ruchów islamskich powstałych po I wojnie światowej.

Według Bernarda Lewisa, termin fundamentalizmu jest związany z częścią kościołów i organizacji protestanckich, które ściśle przestrzegały zasady sola scriptura i sprzeciwiały się teologom chrześcijańskim mającym liberalny punkt widzenia wobec Biblii, którego nie ma wśród teologów islamskich wobec Koranu. Termin islamskiego fundamentalizmu jest uważany za pejoratywny.

Amerykański pisarz Anthony Dennis akceptuje powszechne używanie terminu islamskiego fundamentalizmu oraz uważają ten ruch za ogólnoświatowy; Dennis zwrócił uwagę na przeplatanie się w nim celów społecznych, religijnych i politycznych. Innymi zwolennikami tego twierdzenia byli muzułmańscy filozofowie jak Syryjczyk Sadik Dżalal al-Azm i Egipcjanin Hassan Hanafi; według al-Azma, poprawnym jest nazywanie ruchów islamskich fundamentalistycznymi. Hanafi podzielił to samo zdanie i uznał również, że znalezienie bardziej odpowiedniego terminu byłoby trudne.

Stosunek do państwa świeckiego i łamanie praw człowieka

Dążenie islamskiego fundamentalizmu do ustanowienia prawa na szariacie jest sprzeczne z koncepcją świeckiego (tym samym przeciwne wobec rozdziału państwa i religii) i demokratycznego państwa oraz z powszechną deklaracją praw człowieka. Wśród praw człowieka łamanych przez fundamentalistów są m.in. wolność religijna, wolność słowa oraz równouprawnienie płci.

Badania

W latach 1987-1995 na Uniwersytecie w Chicago prowadzono Projekt Fundamentalizm, który był poświęcony badaniu fundamentalizmów w największych religiach świata, w tym w islamie.

W 2013 roku przeprowadzono badanie, które wykazało, że fundamentalizm islamski jest powszechny wśród muzułmanów mieszkających w Niemczech; większość badanych muzułmanów stwierdziło, że chciałoby wprowadzenia szariatu, około 75% odrzucało pluralizm w religii, natomiast 44% deklarowało się jako fundamentaliści.

Wśród mieszkających w Europie muzułmanów powszechne było uznawanie rządów państw zachodnioeuropejskich jako wrogo nastawionych do islamu; po pojawieniu się Państwa Islamskiego znaczna część tych muzułmanów zmieniła swoje zdanie w tej kwestii.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 Appleby 1993 ↓, s. 85.
  2. 1 2 3 4 5 Esposito 1992 ↓, s. 8.
  3. ↑ ИСЛАМСКИЙ ФУНДАМЕНТАЛИЗМ. religa.narod.ru. (ros.).
  4. ↑ Fuller 2003 ↓, s. 48.
  5. 1 2 Zetterberg 1995 ↓, s. 117-118.
  6. 1 2 3 Roy 1994 ↓, s. 215.
  7. 1 2 3 Islamo fundamentalizmas. istorijatau.lt. (lit.).
  8. 1 2 3 Islamo fundamentalizmas reikšmė. lietuviuzodynas.lt. (lit.).
  9. 1 2 ИСЛАМСКИЙ ФУНДАМЕНТАЛИЗМ. politike.ru. (ros.).
  10. ↑ van Vucht Tijssen 1995 ↓, s. 27-39.
  11. ↑ DeLong-Bas 2004 ↓, s. 228.
  12. ↑ Islamiškasis fundamentalizmes. straipsniai.lt. (lit.).
  13. ↑ Roy 1994 ↓, s. 81.
  14. 1 2 3 Roy 1994 ↓, s. 83.
  15. ↑ Guidère 2015 ↓, s. 9.
  16. ↑ Usama Hasan: The Balance of Islam in Challenging Extremism. quilliamfoundation.org, 2012-07. [dostęp 2014-08-02]. (ang.).
  17. ↑ Sheema Khan: Another battle with Islam’s ‘true believers’. theglobeandmail.com, 2014-09-29. (ang.).
  18. ↑ Mohamad Jebara: Imam Mohamad Jebara: Fruits of the tree of extremism. ottawacitizen.com, 2015-02-06. (ang.).
  19. ↑ Dreyfuss 2006 ↓, s. 2.
  20. ↑ Sulejman Murad (سليمان مراد): أدونيس والإسلام، تيه ومغالطات. orientxxi.info, 2021-08-27. (arab.).
  21. ↑ Ridgeon, Weismann 2015 ↓, s. 12.
  22. 1 2 3 4 5 Ridgeon, Weismann 2015 ↓, s. 13.
  23. ↑ Enayat 1982 ↓, s. 69.
  24. ↑ Cooper, Yue 2008 ↓, s. 272.
  25. 1 2 3 Donatas Glodenis: Musulmoniškasis fundamentalizmas: terminas ir realybė. religija.lt, 2004-09-26. [dostęp 2010-09-05]. (lit.).
  26. ↑ Roy 1994 ↓, s. 76.
  27. ↑ Andrew M. Bennett: Islamic History & Al-Qaeda: A Primer to Understanding the Rise of Islamist Movements in the Modern World. digitalcommons.pace.edu, 2013. (ang.).
  28. 1 2 3 Dreyfuss 2006 ↓, s. 4.
  29. ↑ Appleby 1993 ↓, s. 342.
  30. ↑ Ahmed, Donnan 1994 ↓, s. 94.
  31. ↑ Ferraro 2007 ↓, s. 362.
  32. ↑ Al-Shabaab joining al Qaeda, monitor group says. edition.cnn.com, 2012-02-10. (ang.).
  33. ↑ Alan Johnson bans Somali 'terrorist' group Al-Shabaab. news.bbc.co.uk, 2010-03-01. (ang.).
  34. ↑ Jane Arraf: ISIL fighters bulldoze ancient Assyrian palace in Iraq. aljazeera.com, 2015-03-05. (ang.).
  35. ↑ Vytautas Keršanskas: Vakarams Artimieji Rytai – grėsmė, o Rusija – ne?. apzvalga.eu, 2014-10-28. [dostęp 2020-09-05]. (lit.).
  36. ↑ Jones 2018 ↓.
  37. ↑ Roy 1994 ↓, s. 38.
  38. ↑ Roy 1994 ↓, s. 59.
  39. ↑ Roy 1994 ↓, s. 82.
  40. ↑ Bernard 1993 ↓.
  41. ↑ Muriel Atkin: THE RHETORIC OF ISLAMOPHOBIA. ca-c.org. [dostęp 2021-09-25]. (ang.).
  42. ↑ Esposito 1992 ↓, s. 7.
  43. ↑ Eli Berman: Hamas, Taliban and the Jewish Underground: An Economist's View of Radical Religious Militias. econweb.ucsd.edu, 2005-08. (ang.).
  44. ↑ fundamentalist (adj.). etymonline.com. (ang.).
  45. ↑ Bernard 1988 ↓, s. 117.
  46. ↑ Hadar 1992 ↓.
  47. ↑ el-Fadl 2005 ↓, s. 19.
  48. ↑ Dennis 1996 ↓.
  49. ↑ al-Azm 1993 ↓, s. 95-97.
  50. ↑ Milda Janeikaitė: Apie islamo interpretavimo tradicijas ir moterų padėtį. satenai.lt, 2020-09-11. (lit.).
  51. ↑ Dennis 1996 ↓, s. 31-33.
  52. ↑ Dennis 1996 ↓, s. 26.
  53. ↑ Gustafson, Juviler 1999 ↓.
  54. ↑ Dennis 1996 ↓, s. 44-47.
  55. ↑ Mahdi Dżami (مهدی جامی): آيت الله منتظری: هر تغيير مذهبی ارتداد نيست. news.bbc.co.uk, 2005-02-02. (pers.).
  56. ↑ Magdi Abdelhadi: What Islam says on religious freedom. news.bbc.co.uk, 2006-03-27. (ang.).
  57. ↑ Fatwa on Intellectual Apostasy. fiqh.islamonline.net. (ang.).
  58. ↑ THE PUNISHMENT OF APOSTASY IN ISLAM. islamicperspectives.com, 2006-02. (ang.).
  59. ↑ Dennis 1996 ↓, s. 47-56.
  60. ↑ Dennis 1996 ↓, s. 40-44.
  61. ↑ Appleby 1993 ↓, s. 3.
  62. ↑ The World’s Muslims: Religion, Politics and Society. pewresearch.org, 2013-04-30. (ang.).
  63. ↑ Ruud Koopmans: Fundamentalism and out-group hostility. wzb.eu, 2013-12. (ang.).
  64. ↑ Hekmatpour, Burns 2019 ↓, s. 2133-2165.

Bibliografia

  • Hamid Enayat, Modern Islamic Political Thought: The Response of the Shi'i and Sunni Muslims to the Twentieth Century, 1982, ISBN 978-0-333-27969-4.
  • Lewis Bernard, The Political Language of Islam, 1988.
  • John Esposito, The Islamic Threat: Myth or Reality?, 1992, ISBN 0-19-510298-3.
  • Leon Hadar, 'The Green Peril': Creating the Islamic Fundamentalist Threat, 1992.
  • Sadik Dżalal al-Azm, Islamic Fundamentalism Reconsidered: A Critical Outline of Problems, Ideas and Approaches, „South Asia Bulletin”, 1-2, 1993.
  • Lewis Bernard, Islam and the West, 1993.
  • Martin Marty, Fundamentalisms and Society: Reclaiming the Sciences, the Family, and Education, 1993, ISBN 978-0-226-50881-8.
  • Akbar Ahmed, Hastings Donnan, Islam, globalization, and postmodernity – Google Books, 1994, ISBN 978-0-415-09366-8.
  • Olivier Roy, The Failure of Political Islam, 1994, ISBN 978-0-674-29141-6.
  • Lieteke van Vucht Tijssen, The Search for Fundamentals: The Process of Modernisation and the Quest for Meaning, 1995, ISBN 978-0-7923-3542-9.
  • Seppo Zetterberg, Muutosten vuosisata, 1995, ISBN 951-0-22044-2.
  • Anthony Dennis, The Rise of the Islamic Empire and the Threat to the West, 1996.
  • Carrie Gustafson, Peter Juviler, Religion and human rights: competing claims?, 1999, ISBN 0-7656-0261-X.
  • Graham Fuller, The Future of Political Islam, 2003.
  • Natana DeLong-Bas, Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad, 2004, ISBN 0-19-516991-3.
  • Khaled Abou el-Fadl, The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists, 2005.
  • Robert Dreyfuss, Devil's Game: How the United States Helped Unleash Fundamentalist Islam, 2006, ISBN 978-0-8050-8137-4.
  • William Wager Cooper, Yue Piyu, Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past, 2008, ISBN 978-0-444-53243-5.
  • Gary Ferraro, Cultural Anthropology: An Applied Perspective, 2008, ISBN 978-0495100089.
  • Mathieu Guidère, Historical Dictionary of Islamic Fundamentalism, 2015.
  • Lloyd Ridgeon, Itzchak Weismann, Sufis and Salafis in the Contemporary Age, 2015, ISBN 978-1-4725-2387-7.
  • Seth Jones, The Evolution of the Salafi-Jihadist Threat, 2018.
  • Peyman Hekmatpour, Thomas J. Burns, Perception of Western governments' hostility to Islam among European Muslims before and after ISIS: the important roles of residential segregation and education, 2019, ISSN 1468-4446.

Linki zewnętrzne

Anglojęzyczne
Inne
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.