Historia Grenlandii – dzieje wyspy i narodu grenlandzkiego.

Rozwój Grenlandii zdeterminowany jest przez surowe warunki klimatyczne – 84% wyspy pokrywa lądolód – co ogranicza aktywność człowieka do wybrzeży. Grenlandia, zamieszkiwana przez ludy arktyczne, nie była znana Europejczykom do X w., kiedy to odkryli ją norwescy wikingowie, którzy zabłądzili w drodze do Islandii. Wikingowie mieszkali na Grenlandii przez kilkaset lat, lecz opuścili swoje osiedla na przestrzeni XIV–XV w. Według najnowszych teorii końca osiedli skandynawskich upatruje się raczej w czynnikach demograficznych (brak rąk do pracy) i gospodarczych (handel afrykańską kością słoniową), niż w postulowanych wcześniej czynnikach klimatycznych (mała epoka lodowa). W XVIII w. wyspa stała się kolonią duńską, która w 1953 roku została zintegrowana z Danią. Od czasów II wojny światowej na Grenlandii znajdują się amerykańskie bazy wojskowe. W 1973 roku Grenlandia wraz z Danią wstąpiła do struktur Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (późniejszej Unii Europejskiej), które opuściła w 1985 roku, uzyskując status zamorskiego terytorium stowarzyszonego. Od 1979 roku wyspa posiada autonomię, która została poszerzona w 2009 roku.

Wczesna kultura paleoinuicka

Prehistoria Grenlandii to historia licznych paleoinuickich (paleoeskimoskich) migracji z Ameryki Północnej na tę wyspę przynajmniej od 2500 p.n.e. Każda fala migracji związana była z inną kulturą:

Osadnictwo skandynawskie

Od końca IX w. n.e. do Grenlandii docierały sporadyczne wyprawy wikingów. Pierwsza wzmianka nawiązująca do Grenlandii pojawiła się w islandzkim dziele Landnámabók. Według tradycji islandzkiej norweski żeglarz Gunnbjörn Ulfsson (ok. X w.) podczas rejsu na Islandię został zepchnięty z kursu wskutek złej pogody i dotarł do grupy wysepek, nazwanej od jego imienia Gunnbjarnarsker, skąd zauważył majaczący na zachodzie ląd. Ulfsson uznawany jest za pierwszego Islandczyka, który ujrzał wybrzeża Grenlandii. Według tradycji kolejnym Islandczykiem, który dotarł do Gunnbjarnarsker ok. 978 roku był Snæbjörn Galti.

W latach 80. X wieku Eryk Rudy (ok. 950–1003), skazany na trzyletnią banicję za zabójstwa, udał się na poszukiwanie lądu z raportu Ulfssona. Dotarł na wschodnie wybrzeże Grenlandii, lądując w miejscu, które nazwał Midjökull (dosł. „środkowy lodowiec”). Według Sagi o Grenlandczykach (isl. Grænlendinga saga) i Sagi o Eryku Rudym (isl. Eiríks saga rauða) Eryk nazwał nowy ląd Grønland czyli zieloną ziemią, aby atrakcyjna nazwa przyciągnęła osadników. Wybrzeża południowej i zachodniej Grenlandii, podobnie jak dziś, rzeczywiście były zielone i nadawały się do uprawy roli i hodowli zwierząt. Po spędzeniu trzech lat na banicji w Grenlandii Eryk powrócił na Islandię, skąd po przezimowaniu poprowadził wyprawę osadników złożoną z 25 statków, z których do celu dotarło 14. Wyprawa Eryka, datowana na 985 lub 986 rok, zapoczątkowała osadnictwo skandynawskie – powstało Osiedle Wschodnie (Eystribyggð) w rejonie współczesnych Nanortalik, Qaqortoq i Narsaq oraz Osiedle Zachodnie (Vestribyggð) na wschodnim obszarze współczesnego Nuuk. Osady te mogły liczyć ok. 280 gospodarstw i od 3 do 6 tys. mieszkańców. Osiedle Wschodnie liczyło ok. 190 gospodarstw, zachodnie – 90, a kolejnych 20 gospodarstw znajdowało się pomiędzy nimi w rejonie współczesnego Ivittuut, tworząc tzw. Osiedle Środkowe.

Eryk osiadł na farmie Brattahlíð (współczesne Qassiarsuk) na brzegu Eriksfjord w Osiedlu Wschodnim. W Brattahlíð zbierało się zgromadzenie lokalne i stanął jeden z pierwszych kościołów, po tym jak żona Eryka – Þjóðhild przeszła na chrześcijaństwo. Islandia przyjęła chrześcijaństwo ok. 999–1000 roku, które dotarło na Grenlandię wraz z synem Eryka Rudego – Leifem Erikssonem (975–1020), który spędził zimę 999 roku na dworze nowonawróconego króla Norwegii Olafa I Tryggvasona, gdzie przyjął chrzest.

Według Sagi o Grenlandczykach (isl. Grænlendinga saga) Wikingowie odkryli Vinland w Ameryce Północnej – jako pierwszy ląd amerykański ujrzał Bjarni Herjólfsson (X w.), który został zepchnięty z kursu podczas podróży z Islandii na Grenlandię. Jego śladami podążył Leif Eriksson (975–1020), który jako pierwszy Europejczyk miał stanąć na kontynencie amerykańskim. Nowe terytoria Leif Eriksson nazwał: Helluland (prawdopodobnie była to Ziemia Baffina), Markland (prawdopodobnie Labrador) i Vinland (prawdopodobnie obszar w regionie Zatoki Świętego Wawrzyńca). Odkrycie w latach 60. XX w. pozostałości domostw wikingów i kuźni w L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii dostarczyło dowodów na obecność wikingów w Ameryce Północnej.

Skandynawscy osadnicy na Grenlandii zajmowali się hodowlą bydła (krów, owiec i kóz) oraz myślistwem (polowano przede wszystkim na foki). Według XIII-wiecznej księgi Konungs skuggsjá (łac. Speculum regale), sprowadzali żelazo i drewno budowlane, a eksportowali skóry, liny okrętowe oraz kły morsów. Artefakty odkryte podczas badań archeologicznych świadczą o istnieniu kontaktów między społecznością skandynawską a kulturami Dorset i Thule, przy czym natura tych kontaktów nie została jednoznacznie określona.

W 1126 roku założono biskupstwo w Garðar (współczesne Igaliku), które objął biskup Arnold. W Osiedlu Wschodnim założono klasztory Augustianów i Benedyktynów. W Osiedlu Wschodnim istniało 12 kościołów a w Osiedlu Zachodnim – cztery. W 1261 roku osady wikingów na Islandii i na Grenlandii przyjęły zwierzchnictwo królestwa Norwegii. Wprowadzono królewski monopol na handel.

Osiedla zostały opuszczone na przestrzeni XIV–XV w. – Osiedle Zachodnie ok. 1350 roku a Wschodnie przed rokiem 1500. Nie wiadomo czy był to proces stopniowego wymierania, czy emigracji. Powstało wiele teorii na ten temat, często sprzecznych ze sobą. Przyczyn upatrywano przede wszystkim w zmianach klimatycznych po nastaniu małej epoki lodowej. Wśród innych czynników wymieniano: niewielką liczebność populacji, epidemie, konflikty z ludnością tubylczą i marginalizację gospodarczą. Osadnikom zarzucano brak dostatecznych umiejętności dostosowania się do zmieniających się warunków klimatycznych i złą gospodarkę ziemią i zasobami. Nowsze badania podważają te teorie, ponieważ zgromadzono dowody na to, że osadnicy dostosowali się do zmian dobrze, m.in. przestawili swoją dietę na produkty pochodzenia morskiego i skupili na handlu, przede wszystkim kłami morsów. Handel kłami był niezwykle lukratywny – w 1327 roku 802 kg kłów grenlandzkich miało wartość 780 krów lub 60 ton suszonej ryby. Zmiany klimatyczne miały z pewnością negatywny wpływ, a nowe teorie upatrują problemów raczej w braku rąk do pracy w społeczności myśliwych oraz podatności na niepokoje społeczne i wypadki na coraz bardziej burzliwym morzu niż na problemy społeczności rolniczej wskutek braku żywności. Końca osiedli skandynawskich upatruje się raczej w czynnikach demograficznych, na które relatywnie niewielka populacja była szczególnie wrażliwa. Lukratywny eksport kłów morsów ucierpiał przez handel afrykańską kością słoniową. Kontakty między Grenlandią a Skandynawią ustały przed początkiem XV w.

Okres XVI–XVII wieku

W XVI w. do zachodnich wybrzeży Grenlandii dotarli angielscy żeglarze Martin Frobisher (1535–1594) i John Davis (1550–1605), którzy napotkali Inuitów. Następnie wody Grenlandii penetrowali europejscy wielorybnicy i angielskie, holenderskie i niemieckie statki zaczęły regularnie przybywać na wyspę. Wielorybnicy przywlekli wirusy grypy i odry, na które Inuici nie byli odporni.

Okres kolonizacji (1721–1953)

Królestwo Danii i Norwegii

Wskutek najpierw unii kalmarskiej (1397), a potem unii realnej między Danią a Norwegią (1534–1814), ziemie Grenlandii stały się częścią Królestwa Danii i Norwegii. Królestwo rościło sobie prawa do wszystkich norweskich terytoriów zależnych na Islandii, Grenlandii, do Wysp Owczych, Szetlandów i Orkadów.

W 1721 roku norweski pastor luterański Hans Egede (1686–1758) poprowadził duńsko-norweską misję na Grenlandię, by odnaleźć potomków dawnych osadników i przeprowadzić chrystianizację. Nie odnaleziono żadnych europejskich osadników, lecz nawiązano kontakty z Inuitami, z którymi podjęto wymianę handlową i założono faktorię handlową w Godthåb. Przychody z handlu miały finansować misję. Poszukiwaniem osadników, administracją kolonii i handlem z tubylcami zajmowała się prywatna korporacja Bergenkompagniet (duń. Det Bergen Grønlandske Compagnie), której statut ustanowił król Danii i Norwegii i która miała monopol na handel w regionie. Kompania zbankrutowała w 1727 roku, lecz jej działalność uznawana była za podstawę późniejszych roszczeń duńskich. W XVIII wieku, wobec działalności handlowej Wielkiej Brytanii i Niderlandów na Grenlandii, naruszającej duńskie interesy, królestwo Danii i Norwegii ufortyfikowało faktorię w Godthåb. W 1776 roku królestwo wprowadziło monopol państwowy na handel na Grenlandii, odmawiając dostępu zagranicznym rybakom i kupcom aż do 1950 roku.

W 1814 roku, po przegranej wojnie (Dania wspierała Francję w wojnach napoleońskich), na mocy traktatu kilońskiego królestwo Danii i Norwegii musiało oddać Szwecji Norwegię z wyjątkiem Grenlandii, Islandii i Wysp Owczych. Dania utrzymała monopol handlowy, a profity przeznaczono na rozwój Grenlandii. W praktyce działalność duńska ograniczała się do południowego i zachodniego wybrzeża Grenlandii, lecz w Norwegii obawiano się, że w przypadku braku oporu wobec dominacji duńskiej na Grenlandii, duński monopol handlowy zostanie wprowadzony na wschodnim wybrzeżu z negatywnymi konsekwencjami dla operacji norweskich na tym obszarze.

W ciągu XIX w. regionem zaczęli interesować się badacze – w pierwszej połowie XIX w. brytyjski podróżnik William Scoresby (1789–1857) przeprowadził badania meteorologiczne i oceanograficzne, a w połowie wieku duński geolog Hinrich Johannes Rink (1819–1893) jako pierwszy przedstawił dokładny opis lądolodu grenlandzkiego. W 1861 roku Rink założył również pierwszą gazetę w języku grenlandzkim – Atuagagdliutit. Pod koniec XIX w. zaczęto organizować wyprawy naukowo-badawcze i przeprowadzono kilka prób przejścia przez lądolód grenlandzki. Po nieudanych wyprawach szwedzkiego geologa Adolfa Erika Nordenskiölda (1832–1901) z 1883 roku i amerykańskiego podróżnika Roberta Peary'ego (1856–1920) z 1886 roku, przejścia za zachodu na wschód dokonał norweski odkrywca Fridtjof Nansen (1861–1930) w 1888 roku. Dwa lata później Peary przeszedł od MacCormick Bay na zachodzie do Independence Bay na północnym wschodzie.

W 1867 roku w uznaniu zasobności wód arktycznych, bogactw mineralnych i strategicznego położenia wyspy, ofertę odkupienia od Danii całej Grenlandii złożyły Stany Zjednoczone, ale oferta nie została przyjęta.

Na przełomie XIX i XX w. nacjonalizm norweski i dążenie Danii do wzmocnienia duńskiego statusu Grenlandii doprowadziły do napięć między nimi. W 1894 roku Dania założyła na wschodnim wybrzeżu osadę handlową Ammassalik i rozszerzyła swój monopol handlowy na wschodnie wybrzeże. Norwescy myśliwi i traperzy zintensyfikowali swoją działalność na północy. Po I wojnie światowej Dania dążyła do ustanowienia pełnej kontroli nad Grenlandią pod pretekstem ochrony Inuitów.

Spór Norwegii z Danią

Po uzyskaniu niepodległości w 1905 roku Norwegia uważała Grenlandię za posiadłość norweską (od czasów kolonizacji przez Eryka Rudego) i nie uznała roszczenia duńskiego w stosunku do niezamieszkanej ziemi wyspy.

W 1919 roku norweski minister spraw zagranicznych Nils Claus Ihlen (1855–1925) oświadczył, że Norwegia nie sprzeciwia się rozszerzeniu duńskich interesów na całą Grenlandię. W 1921 roku Dania wydała oświadczenie, w którym rozszerzyła swój monopol handlowy na całą wyspę. Decyzję tę rząd norweski uznał za naruszającą prawa Norwegii oraz norweskich wielorybników żyjących we wschodniej Grenlandii. W lipcu 1924 roku oba kraje podpisały traktat o Grenlandii Wschodniej stanowiący, że obydwa kraje mają równe prawa do polowania, rybołówstwa, działalności naukowej i tworzenia stacji meteorologicznych w niezamieszkanych częściach Grenlandii Wschodniej.

Zarówno Norwegia jak i Dania podjęły działania na rzecz nabycia praw do wschodniego wybrzeża Grenlandii poprzez organizowanie wypraw badawczych oraz zakładanie stacji meteorologicznych.

Norwegia uważała Grenlandię za zamorskie terytorium norweskie i nie uznawała zwierzchnictwa Danii nad niezamieszkanym lądem wyspy. 27 czerwca 1931 roku Hallvard Devold (1898–1957), norweski traper, szef jednej z wypraw do Myggbukty, podjął się prywatnej okupacji dużej części niezamieszkanej wschodniej Grenlandii. Rząd norweski zdecydował się na aneksję tego obszaru 10 lipca 1931 roku. Dania wniosła sprawę do Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, który wydał wyrok na rzecz Danii w 1933 roku. Norwegia przyjęła werdykt sądu i zakończyła okupację 5 kwietnia 1933 roku.

II wojna światowa

Zgodnie z doktryną Monroe Stany Zjednoczone nie mogły pozwolić żadnemu innemu państwu na obecność militarną w regionie arktycznym. Okupacja Danii przez hitlerowskie Niemcy niosła ze sobą zagrożenie okupacji Grenlandii. Niemcy podjęły kilka prób założenia stacji meteorologicznych na południu wyspy, czemu zapobiegły interwencje United States Coast Guard.

6 kwietnia 1941 roku podpisały porozumienie z duńskim ambasadorem w Waszyngtonie Henrikiem Kauffmannem (1888–1963), na mocy którego zobowiązały się do zagwarantowania bezpieczeństwa wyspy w zamian za prawo do budowy, utrzymania i używania niezbędnych obiektów.

Strategiczna lokalizacja wyspy umożliwiała lądowanie samolotów wyprodukowanych w Ameryce w drodze do baz w Wielkiej Brytanii. Grenlandia była jedynym wówczas znanym miejscem komercyjnego wydobycia kriolitu ułatwiającym produkcję aluminium. Z uwagi na położenie geograficzne, Grenlandia jest strategicznym miejscem dla pomiarów meteorologicznych i prognozy pogody dla marynarki i lotnictwa.

W październiku 1941 roku powstała pierwsza amerykańska stacja „Blue West-8” w Søndre Strømfjord, którą dowodził pionier lotnictwa arktycznego Bernt Balchen (1899–1973). Jego zadaniem było zbudowanie najbardziej wysuniętej na północ bazy lotniczej na świecie. Baza „Blue West-8” została ukończona w 1943 roku.

Po zakończeniu wojny, Dania liczyła na to, że Stany Zjednoczone wycofają się z wyspy. Natomiast rząd USA ponownie zaproponował Danii jej kupno, oferując sto milionów dolarów (3,1 miliarda USD w 2015 roku), ale tak jak w 1867 roku i tym razem oferty nie przyjęto.

Zimna Wojna

Rozmowy bilateralne między Danią i Stanami Zjednoczonymi nie przynosiły żadnych rozwiązań – Dania nalegała na wycofanie się Amerykanów z wyspy, a Stany Zjednoczone na utrzymanie baz lotniczych z uwagi na ich strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa Ameryki Północnej. Wraz z utworzeniem NATO w 1949 roku, w którym członkostwo miało strategiczne znaczenie dla Danii, kwestia Grenlandii została rozwiązana i w 1951 roku strony podpisały porozumienie o bazach amerykańskich na wyspie.

Znaczenie Grenlandii wzrosło – wyspa stała się ważnym elementem z perspektywy NATO w strategii nuklearnej.

Baza w Thule

W latach 1951–1952 Stany Zjednoczone wybudowały stałą bazę lotniczą w Thule (obecnie Qaanaaq). Jest to najdalej wysunięta na północ amerykańska instalacja armii USA.

Początkowo baza miała obsługiwać samoloty bombowe dalekiego zasięgu – B-36, a z czasem zaczęła również obsługiwać samoloty rozpoznawcze, powietrzne tankowce oraz broń jądrową.

W 1953 roku baza została rozbudowana, a mieszkające tam rodziny inuickie (116 osób) zmuszone do przesiedlenia się 150 km dalej na północ. Przesiedlenie zostało przedstawione jako dobrowolne, w celu znalezienia lepszych terenów do połowu fok. Ani Stanom Zjednoczonym, ani Danii nie zależało na bliskich kontaktach Amerykanów z Inuitami – Amerykanie chcieli zachować swoją działalność w sekrecie, a Duńczycy chcieli przede wszystkim powstrzymać amerykańskie wpływy na wyspie i obawiali się o skutki zderzenia tradycyjnej kultury inuickiej z kulturą amerykańską.

Baza została wyposażona w system obrony przeciwrakietowej (ang. Ballistic Missile Early Warning System, BMEWS). Pod koniec lat 50. nad Grenlandią odbywały się również regularne loty Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych, a następnie od roku 1960 do 1968 w ramach operacji Chrome Dome.

21 stycznia 1968 roku w pobliżu bazy doszło do katastrofy lotniczej – latająca forteca B-52 z ładunkiem bomb wodorowych rozbiła się, a radioaktywne substancje zawierające pluton, ameryk i tryt wydostały się na pokrywę lodową i do morza.

Autonomia wyspy

W 1951 roku zniesiono monopol państwowy na handel na Grenlandii, a w 1953 roku wyspa stała się integralną częścią Danii z reprezentacją w duńskim parlamencie – Folketingu. Przeprowadzono również szereg reform dla usprawnienia lokalnej gospodarki, sieci transportowej i systemu edukacji. Populacja wyspy została skupiona w miastach – doszło do przymusowej urbanizacji, po tym jak Dania wycofała wsparcie dla terenów wiejskich.

Wielu mieszkańców wyspy zaczęło identyfikować się jako Kalaallit – Grenlandczycy, a nie jako Duńczycy – i zaczęło działać na rzecz uzyskania autonomii, a nawet niepodległości. W 1973 roku Grenlandia wraz z Danią weszła do struktur Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (późniejszej Unii Europejskiej), choć w referendum w 1972 roku ok. 70% mieszkańców wyspy było temu przeciwnym.

W 1975 roku ustanowiono komisję ds. przyznania Grenlandii prawo do samorządności (ang. Home Rule). Ustawa o zarządzie (samorządzie) krajowym (ang. Home Rule Act) weszła w życie 1 maja 1979 roku, po tym jak w referendum w styczniu 1979 roku za prawem do samorządności opowiedziało się 63% Grenlandczyków. Grenlandia zaczęła prowadzić własną politykę edukacji, ochrony zdrowia, pracy i przemysłu. Kwestie polityki zagranicznej i obronnej pozostały w gestii Danii. Nowe prawo przewidywało także możliwość wyjścia z EWG.

W referendum przeprowadzonym w 1982 roku 53% Grenlandczyków opowiedziało się za opuszczeniem wspólnoty, a decydujące były przede wszystkim kwestie rybołówstwa i zakaz importu skór foczych. Dania zwróciła się do Komisji Europejskiej o zmiany w Traktacie, by umożliwić Grenlandii wyjście z EWG i przyznanie specjalnego statusu w ramach krajów i terytoriów zamorskich państw członkowskich Unii Europejskiej (ang. Oversees Countries and Territories, OCTs). 1 lutego 1985 roku podpisano porozumienie (tzw. „Traktat Grenlandzki”) – Grenlandia opuściła EWG i uzyskała status zamorskiego terytorium stowarzyszonego, zachowując preferencyjny dostęp do rynku EWG. Wyjście z EWG wiązało się z utratą pomocy unijnej, co zostało zrekompensowane poprzez wpływy z tytułu umowy z EWG przyznającymi jej członkom prawa do połowu w wodach wyspy (ang. Fisheries Partnership Agreement). W 2000 roku Grenlandia przystąpiła do Stowarzyszenia Krajów i Terytoriów Zamorskich Krajów Unii Europejskiej (ang. Association of the Overseas Countries and Territories of the European Union, OCTA).

Na przestrzeni lat ruch zmierzający do całkowitego usamodzielnienia się wyspy stawał się coraz silniejszy. Ważnym czynnikiem był brak własnej polityki zagranicznej, w szczególności w kwestii baz wojskowych na wyspie oraz nieuznanie prawa ludności tubylczej do ziemi. Na początku XXI w. partie Siumut i Wspólnota Ludzka obrały wspólny cel uzyskania kontroli nad zasobami wyspy, nowelizację umowy ze Stanami Zjednoczonymi z 1951 roku i uznanie prawa ludności tubylczej do ziemi.

Nowelizacja umowy ze Stanami Zjednoczonymi z 1951 roku miała miejsce w 2004 roku i wprowadziła m.in. zapisy o potrzebie odpowiedniej ochrony środowiska naturalnego i terenów łowieckich oraz konsultacji z samorządem Grenlandii wszelkich znaczących zmian w prowadzonych amerykańskich operacjach wojskowych czy w działalności baz. Nowelizacja dawała również możliwość samorządowi Grenlandii nominacji swojego przedstawiciela, z którym dowódca bazy w Thule miał konsultować wszelkie kwestie lokalne, które dotyczą spraw samorządu Grenlandii.

W 2006 roku Grenlandia, Dania i Unia Europejska podpisały umowę partnerską (ang. Partnership Agreement), na podstawie której Grenlandia może otrzymywać wsparcie z Unii, w zamian za uczestnictwo we wspólnych politykach badań naukowych i klimatycznych. Relacje gospodarcze między Grenlandią a Unią Europejską są bardzo bliskie – w 2010 roku 93% całego eksportu wyspy szło do krajów UE, a 70% importu Grenlandii stanowiły dobra i usługi z UE. Wszyscy mieszkańcy Grenlandii mają status obywateli Unii Europejskiej. Pojawiały się też głosy o wstąpieniu do UE.

Po ewaluacji porozumienia ustanawiającego prawo do samorządności, w maju 2008 roku powstała Ustawa o samorządzie Grenlandii (ang. Self-Government Act), która weszła w życie 21 czerwca 2009 roku, po tym jak w referendum poparło ją 75% Grenlandczyków. Ustawa ta uchyliła obowiązującą wcześniej Ustawę o samorządzie krajowym z wyjątkiem przepisów dotyczących ustroju wyspy, dotacji duńskich oraz gospodarowania zasobami mineralnymi. Według Sagana (2014) prawo to należy traktować jako prowizorium ustrojowe w okresie dążenia Grenlandii do uzyskania pełnej niepodległości. W ustawie uznano równość parlamentów Danii i Grenlandii, a także odrębność języka grenlandzkiego i władz grenlandzkich (parlamentu i rządu). Ustawa reguluje również tryb uzyskania pełnej suwerenności.

W sierpniu roku 2019 nagłośnione zostały zabiegi prezydenta USA, Donalda Trumpa, w kierunku „odkupienia” Grenlandii od Danii. Trump oświadczył, że byłby to biznes w dobrze mu znanej branży nieruchomości i nawet zamieścił na jednym z portali społecznościowych fotomontaż jednej ze swoich Trump Towers umieszczonej na zabudowanym parterowymi grenlandzkimi domkami wybrzeżu, żartobliwie zapewniając, że nic podobnego nie zamierza tam stawiać. Po zdecydowanej reakcji premier duńskiego rządu, Mette Frederiksen, że Grenlandia nie jest na sprzedaż, i że Grenlandia nie jest duńska, lecz należy do Grenlandii, Trump przełożył zaplanowaną na 2 września wizytę w Danii. Odwołanie oficjalnej wizyty państwowej mniej niż dwa tygodnie przed jej terminem łączyło się z poważnym kryzysem dyplomatycznym, zwłaszcza że zapraszającym nie był duński rząd, ale królowa Danii, Małgorzata II.

W kwietniu 2020 roku Departament Stanu Stanów Zjednoczonych zapowiedział wsparcie dla Grenlandii w wysokości 12 milionów USD dla rozwoju sektora energetycznego, edukacji i turystyki. W celu zacieśnienia współpracy gospodarczej 10 czerwca 2020 roku, Stany Zjednoczone ponownie otworzyły konsulat w Nuuk.

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Encyklopedia PWN podaje, że migracje zaczęły się ok. 2000 p.n.e., zob. Encyklopedia PWN ↓.
  2. ↑ Ramy czasowe poszczególnych kultur nie są jednoznacznie określone i podlegają zmianom wraz z postępem badań archeologicznych. Ramy czasowe w tym artykule zostały podane za Encyclopædią Britannicą, a rozbieżności z innymi źródłami uwzględnione w uwagach.
  3. ↑ Muzeum Narodowe Danii podaje na podstawie własnych badań okres 2400–1300 p.n.e.
  4. ↑ Muzeum Narodowe Danii podaje na podstawie własnych badań okres 2500–800 p.n.e., zaznaczając, że górny limit jest obecnie kwestionowany w związku z toczącą się dyskusją nad przejściem z kultury Saqqaq do kultury Dorset na terenie zachodniej Grenlandii.
  5. ↑ Muzeum Narodowe Danii podaje na podstawie własnych badań okres 800/600–400/200/0 p.n.e., zaznaczając, że niedawne badania tradycji technologicznych grenlandzkich kultur paleoeskimoskich (2006) potwierdziły, że na Grenlandii Independence II pokrywa się czasowo z wczesnym okresem Dorset, a okres ten nazwano „grenlandzkim Dorsetem” (ang. Greenlandic Dorset). Termin „grenlandzki Dorset” stosowany jest w odniesieniu do następujących okresów starszej klasyfikacji: kultury Dorset, kultury wczesnego Dorsetu, kultury Dorset I i kultury Independence II, zob.Friesen 2016 ↓.
  6. ↑ Muzeum Narodowe Danii wyróżnia trzy okresy kultury Dorset: wczesny Dorset (900–300 p.n.e.), środkowy Dorset (300 p.n.e. – 500/600 n.e.) i późny Dorset (400/500–1500 n.e.), zaznaczając, że na terenie Grenlandii odkryto jedynie ślady kultur wczesnego (700 p.n.e. – 200 n.e.) i późnego Dorsetu (1100–1300 n.e.). Jednocześnie niedawne badania tradycji technologicznych grenlandzkich kultur paleoeskimoskich (2006) potwierdziły, że na Grenlandii wczesny Dorset pokrywa się czasowo z Independence II, a okres ten nazwano „grenlandzkim Dorsetem” (ang. Greenlandic Dorset).
  7. ↑ Muzeum Narodowe Danii podaje na podstawie własnych badań okres 800–1300 n.e., przy czym okres ten różni się od informacji podanych przez muzeum przy omówieniu wczesnego Dorsetu.
  8. ↑ Nie wiadomo, o które wysepki chodzi, poza tym, że znajdowały się u wschodniego wybrzeża Grenlandii, prawdopodobnie w regionie Ammassalik Ø, zob. Seaver 1996 ↓, s. 19.
  9. ↑ Liczba 25 statków jest kwestionowana z uwagi na brak możliwości wysłania tak licznej floty knar przez stronę islandzką, zob. Marcus 2007 ↓, s. 57–58.
  10. ↑ Kwestie datowania pierwszego osadnictwa skandynawskiego na Grenlandii szczegółowo opisuje Nedkvitne (2018), zob. Nedkvitne 2018 ↓.
  11. ↑ Encyklopedia PWN podaje, że osiedla liczyły łącznie do 4 tys. mieszkańców, Holman (2009) pisze o 1 do 3 tys. a Somerville&McDonald (2003) pisze w 600 gospodarstwach.
  12. ↑ Polskie tłumaczenie nazwy aktu prawnego podane za Saganem (2014), zob. Sagan, Serzhanova i Wapińska 2014 ↓.
  13. ↑ Polskie tłumaczenie nazwy aktu prawnego podane za Saganem (2014), zob. Sagan, Serzhanova i Wapińska 2014 ↓.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Encyclopædia Britannica 2019 ↓.
  2. ↑ Peregrine i Ember 2012 ↓, s. 31.
  3. 1 2 National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Independence I. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  4. ↑ Peregrine i Ember 2012 ↓, s. 37.
  5. ↑ National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Saqqaq. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  6. 1 2 National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Independence II. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  7. 1 2 3 National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Early Dorset. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  8. 1 2 National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Late Dorset. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  9. ↑ National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Thule. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-01]. (ang.).
  10. 1 2 3 4 5 Encyklopedia PWN ↓.
  11. 1 2 3 Marcus 2007 ↓, s. 55.
  12. 1 2 Seaver 1996 ↓, s. 19.
  13. ↑ Marcus 2007 ↓, s. 55–56.
  14. ↑ Marcus 2007 ↓, s. 56.
  15. 1 2 Seaver 1996 ↓, s. 20.
  16. ↑ Marcus 2007 ↓, s. 57.
  17. ↑ Nowe oblicze Grenlandii - pogoda dla wikinga. National Geographic. [dostęp 2012-10-12]. (pol.).
  18. 1 2 3 4 5 6 National Museum of Denmark: Prehistory of Greenland. Norse. [w:] natmus.dk [on-line]. [dostęp 2020-10-04]. (ang.).
  19. 1 2 3 4 5 6 Holman 2009 ↓, s. 110.
  20. 1 2 3 Somerville i McDonald 2003 ↓, s. 76.
  21. ↑ Somerville i McDonald 2003 ↓, s. 145.
  22. 1 2 3 Major 2017 ↓.
  23. ↑ Holman 2009 ↓, s. 48.
  24. ↑ Holman 2009 ↓, s. 173.
  25. 1 2 3 Somerville i McDonald 2003 ↓, s. 32.
  26. 1 2 Somerville i McDonald 2003 ↓, s. 173.
  27. 1 2 Sørensen 2009 ↓, s. 11.
  28. ↑ Jesch 2015 ↓, s. 40.
  29. 1 2 3 4 Nuttall 2005 ↓, s. 783.
  30. ↑ Jesch 2015 ↓, s. 40–41.
  31. 1 2 3 4 Jesch 2015 ↓, s. 41.
  32. 1 2 3 Eli Kintisch: Why did Greenland’s Vikings disappear?. [w:] Science Magazine [on-line]. 2016-11-10. [dostęp 2020-10-04]. (ang.).
  33. 1 2 3 4 5 6 Brunet-Jailly 2015 ↓, s. 146.
  34. ↑ Preuss 1932 ↓, s. 469.
  35. 1 2 3 Brunet-Jailly 2015 ↓, s. 147.
  36. ↑ Page i Sonnenburg 2003 ↓, s. 709.
  37. 1 2 Sørensen 2009 ↓, s. 12.
  38. 1 2 3 Skarstein 2006 ↓.
  39. ↑ Encyclopædia Britannica 2020 ↓.
  40. ↑ Robert Brown. Obituary: Dr. Hendrik Rink. „The Geographical Journal”. 3 (1), s. 65–67, Jan. 1894. [dostęp 2020-10-04]. (ang.).
  41. ↑ Stern 2010 ↓, s. 129.
  42. ↑ Nuttall 2005 ↓, s. 1359.
  43. ↑ Nuttall 2005 ↓, s. 1600.
  44. ↑ Doel, Harper i Heymann 2016 ↓, s. 28.
  45. 1 2 3 4 Brunet-Jailly 2015 ↓, s. 148.
  46. ↑ The Cold War that Wasn't: Norway Annexes Greenland [online], Big Think, 4 marca 2015 [dostęp 2020-10-04] (ang.).
  47. 1 2 3 Tvedt i Dørum 2019 ↓.
  48. ↑ Agreement Between Denmark And Norway Concerning The East Greenland Fisheries | International Environmental Agreements (IEA) Database Project [online], iea.uoregon.edu [dostęp 2020-10-04].
  49. ↑ Hallvard Devold [online], polarhistorie.no [dostęp 2020-10-04] (norw.).
  50. ↑ 27. juni. Det norske flagget heist ved Myggbukta fangst- og radio/meteorologiske stasjon av Hallvard Devold, Thor Halle, Eilif Herdal, Søren Richter og Ingvald Strøm. Området nord for Scoresbysund mellom 71°30' og 75°40'N proklamert som norsk, og kalt Eirik Raudes Land. [online], polarhistorie.no [dostęp 2020-10-04].
  51. 1 2 3 4 5 Wiltse 1965 ↓, s. 18.
  52. 1 2 Stern 2004 ↓, s. 103.
  53. ↑ Herbert W. Briggs. The Validity of the Greenland Agreement. „American Journal of International Law”. 35 (3), s. 506–13, 1941. Cambridge University Press. DOI: 10.2307/2192457. [dostęp 2020-10-04].
  54. ↑ Wiltse 1965 ↓, s. 19.
  55. ↑ Canada's Aviation Hall of Fame ↓.
  56. ↑ I Norsk biografisk leksikon 2009 ↓.
  57. ↑ Beukel, Jensen i Rytter 2009 ↓, s. 49.
  58. ↑ Beukel, Jensen i Rytter 2009 ↓, s. 50.
  59. ↑ Doel, Harper i Heymann 2016 ↓, s. 3.
  60. ↑ Duke 1989 ↓, s. 37.
  61. 1 2 3 Duke 1989 ↓, s. 38.
  62. ↑ United States of America, Department of State U.S. Embassy & Consulate in the Kingdom of Denmark: Thule Air Force Base. [w:] dk.usembassy.gov [on-line]. [dostęp 2020-10-11]. (ang.).
  63. 1 2 Takahashi 2019 ↓, s. 53.
  64. ↑ Beukel, Jensen i Rytter 2009 ↓, s. 60.
  65. ↑ Herzberg, Kehrt i Torma 2019 ↓, s. 120.
  66. ↑ Beukel, Jensen i Rytter 2009 ↓, s. 61.
  67. ↑ Beukel, Jensen i Rytter 2009 ↓, s. 60–61.
  68. ↑ Croddy i Wirtz 2005 ↓, s. 3.
  69. ↑ Office of the Historian, Foreign Service Institute United States Department of State: Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume XII, Western Europe. [w:] history.state.gov [on-line]. [dostęp 2020-10-11]. (ang.).
  70. ↑ Juel 1992 ↓, s. 336.
  71. 1 2 3 4 5 6 Stern 2004 ↓, s. 55.
  72. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Haastrup, McGowan i Phinnemore 2019 ↓.
  73. 1 2 Governement in Greenland: Politics in Greenland. [w:] naalakkersuisut.gl [on-line]. [dostęp 2020-10-12]. (ang.).
  74. ↑ Association of the Overseas Countries and Territories of the European Union: OCTA Presentation. [w:] www.octassociation.org [on-line]. [dostęp 2020-10-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-27)]. (ang.).
  75. 1 2 3 Stern 2004 ↓, s. 56.
  76. 1 2 Shibata i in. 2019 ↓.
  77. 1 2 Sagan, Serzhanova i Wapińska 2014 ↓, s. 130.
  78. 1 2 Sagan, Serzhanova i Wapińska 2014 ↓, s. 131.
  79. 1 2 3 4 5 Paul Dallison, Sarah Cammarata: US makes Greenland return after Trump’s failed attempt to buy it. [w:] www.politico.eu [on-line]. 2020-06-10. [dostęp 2020-10-12]. (ang.).
  80. ↑ PAP: Trump odwołał wizytę w Kopenhadze przez odmowę sprzedaży Grenlandii. biznes alert, 2019-08-21. [dostęp 2019-08-21]. (pol.).
  81. ↑ Artur Bartkiewicz: Trump odwołuje wizytę, bo Dania nie chce sprzedać Grenlandii. Rzeczpospolita, 2019-08-21. [dostęp 2019-08-21].
  82. ↑ US Department of State: Briefing on the Administration's Arctic Strategy. [w:] www.state.gov [on-line]. 2020-04-23. [dostęp 2021-04-04]. (ang.).
  83. ↑ US Department of State: Statement by Secretary Pompeo on the Opening of U.S. Consulate Nuuk. [w:] www.state.gov [on-line]. 2021-04-04. [dostęp 2020-10-12]. (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.