Helena Schrammówna (ur. 24 lipca 1879 w Olchowej, zm. 18 lutego 1942 tamże) – polska malarka, badaczka sztuki ludowej.

Życiorys

Urodziła się 24 lipca 1879 w Olchowej w rodzinie profesora chemii Juliana i Józefy z Bargielów . Jej bratem był Wiktor Schramm . Wychowała się w Krakowie. Na początku XX w. studiowała nauki przyrodnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, po czym zaczęła pobierać lekcje malarstwa  u Jana Bukowskiego. W latach 1904–1906 studiowała u Wilhelma von Debschütza na Wyższej Szkole Sztuk Zdobniczych w Monachium, gdzie szkoliła się z technik malarskich, a także zdobyła doświadczenie w pracy z metalem, porcelaną i drewnem . Krótko uczyła się na Węgrzech, po czym wyjechała do Paryża, gdzie poznała sztukę egipską i średniowieczną . Pod wpływem Mychajły Bojczuka zaczęła także studiować malarstwo staroruskie i sztukę bizantyjską , do połowy lat 20. XX w. tworząc prace w duchu jego idei odrodzenia sztuki bizantyjskiej.

Czas I wojny światowej spędziła na Pogórzu Karpackim, zgłębiając lokalne tradycje i wierzenia ludowe . Sztukę ludową traktowała jako pełnoprawną gałąź sztuki, czasem nawet ważniejszą niż twórczość profesjonalna. Odeszła od malarstwa olejnego, skupiając się na temperze i malarstwie na szkle, często tworząc prace niewielkich rozmiarów  o treści religijnej . W 1921 namalowała obraz Lirnik i Księżniczka, którego inspiracją był dramat Sen srebrny Salomei Juliusza Słowackiego. Rok później zdobyła I i II nagrodę w konkursie zorganizowanym przez Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych za obrazy Matka Boska Zielna oraz Matka Boska Gromniczna . Tworzyła również projekty dekoracji, szczególnie kościelnych . Nawiązała przyjaźń z Zofią Baudouin de Courtenay , z którą utworzyła polichromię niezachowanego do dziś kościoła w Starachowicach, sama malując tam Drogę Krzyżową .

W 1925 roku przeniosła się do Wilna, gdzie poświęciła się badaniom nad sztuką ludową . Do 1939 roku  zajmowała się sztuką ludową w Oddziale Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, piastując stanowisko sekretarki u kolejnych konserwatorów (m.in. u Stanisława Lorentza). W swej roli m.in. konserwowała obrazy w Wilnie i w regionie (np. obraz Matki Boskiej Boruńskiej ), opracowywała spisy obiektów zabytkowych i badała sztukę ludową, skupiając się przede wszystkim na tkactwie  i wileńskim samodziale lnianym. Należała do Prezydium Towarzystwa Popierania Sztuki Ludowej oraz do Rady Nadzorczej Bazaru Przemysłu Ludowego . Owocem pracy naukowej były artykuły (np. Z zagadnień opieki nad sztuką ludową, „Ziemia”, 1929)  i publikacje książkowe, takie jak Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej (1939).

Była aktywna w lokalnym życiu kulturalnym i towarzyskim, przyjaźniąc się m.in. z rodziną Jana Borowskiego i należąc do powstałego w latach 30. klubu „Smorgonia” . W ramach klubu powstawały żartobliwe piosenki, fraszki i inne wierszowane formy autorstwa Teodora Bujnickiego, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Witolda Hulewicza i Tadeusza Łopalewskiego, które zostawały odgrywane przez aktorów. Schrammówna wraz z Krystyną Wróblewską i Wandą Raicherową tworzyły z kolei humorystyczną scenografię. Zachował się napisany przez klubowiczów czterowiersz, w którym scharakteryzowano Schrammównę:

Schrammówna kontynuowała tworzenie małych prac temperą  na gruncie kredowym, malując przede wszystkim wiejskie sceny rodzajowe. Choć jej syntetyczne, stroniące od zbędnych dekoracji prace nawiązują stylem do sztuki ludowej, cechują się przemyślaną kompozycją brył i linii. Kilkanaście jej prac wystawiono w 1926 w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych . Poza twórczością malarską, Schrammówna zaprojektowała fryz na srebrzonej blasze nawiązujący do litanii loretańskiej dla kaplicy Matki Boskiej Ostrobramskiej oraz przygotowała scenografię i kostiumy do wystawionej lokalnie sztuki Edmonda Rostanda. Należała do spółdzielni „Ład”, wraz z którą wystawiła prace na Powszechnej Wystawie Krajowej .

Podczas II wojny światowej spędziła wiele miesięcy w obozie na terenie Prus Wschodnich . Zmarła 18 lutego 1942 w rodzinnej Olchowej, tam także została pochowana .

Wiele prac malarskich i notatek naukowych Schrammówny zaginęło podczas wojny .

Twórczość

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Róża Biernacka: Helena Schrammówna. W: Internetowy Polski Słownik Biograficzny. 1994.
• Jan Borowski: Helena Schrammówna. W: Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie. T. 16. 1972.
• Urszula Makowska. Sen Srebrny Salomei w obrazie Heleny Schrammówny. „Київські полоністичні студії”. 27, 2016. 

Linki zewnętrzne

• publikacje książkowe Schrammówny dostępne w bibliotece Polona