Getta w Żychlinie (niem. Zichlin) – w Żychlinie istniały dwa getta żydowskie w latach 1940-1942. Zamknięto w nich ponad 4 tysiące Żydów z miasta i jego okolic. W miarę upływu czasu ograniczano swobody i warunki życia w gettach ulegały pogorszeniu. Z powodu chorób i głodu zmarło 800 ludzi. W marcu 1942 roku przystąpiono do ostatecznej likwidacji gett – na miejscu zamordowano 200 osób, a pozostałych wywieziono i zgładzono w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Historia

Od 1734 istniała w mieście gmina żydowska. Przed II wojną światową Żydzi, w liczbie 3,5 tys., stanowili około 50% ludności. Zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem. W mieście znajdowała się synagoga.

15 września 1939 miasto zajęli niemieccy okupanci. Rozpoczęło się prześladowanie ludności pochodzenia żydowskiego. W kwietniu 1940 wywieziono z miasta intelektualistów żydowskich. 20 lipca 1940 utworzono dwa getta, jedno pomiędzy ul. Gabriela Narutowicza i ul. Romualda Traugutta, drugie przy ul. 1 Maja (Fabianówka). W zarządzie pierwszego zasiadali Rozenberg (Aldek) i Oberman (szef policji), komendantem drugiego został H. Rozenblum. W gettach zamkniętych zostało ponad 4000 Żydów z miasta i okolicznych wsi. Getta rozróżniano określeniami „małe getto” i „duże getto”.

Żydom w getcie pozostawiono pewne swobody, mogli handlować z Niemcami, mieli także własną szkołę i straż pożarną. Z czasem swobody te ograniczono i zaczęto stosować represje, m.in. aresztowania, wywózki.

Podczas istnienia getta z powodu chorób i głodu zmarło około 800 osób.

Likwidacja

W końcu lutego 1942 Niemcy rozpoczęli wywózki Żydów z getta, a stu z nich niemiecka policja rozstrzelała na ulicach getta. W tym czasie historycy odnotowali wzmożoną korespondencję pomiędzy gettami w Żychlinie i w Warszawie dotyczącą zagłady.

Zostaliśmy porzuceni na pastwę losu. A teraz, moi Drodzy! Wiecie, jak się nazywam. Gdybym pozostał przy życiu – to i dobrze, a jak nie, to przyjdzie Wam pomodlić się do Boga za moja duszę. Księga komentarzy znajduje się w piwnicy, przy południowej ścianie.
Kłaniam się Wam wszystkim i życzę zdrowia. Pozdrawiam Was moja rodzino. Nie jestem, dzięki Bogu, załamany, bo przecież wszystko pochodzi od Miłego Stwórcy.

NN, list z getta w Żychlinie do getta warszawskiego, napisany 24 lutego 1942

Dzień przed likwidacją getta 200 Żydów, głównie chorych i zniedołężniałych, zostało zamordowanych na cmentarzu żydowskim. W dniu likwidacji, 3 marca 1942, w żydowskie święto Purim, obszar getta został otoczony. Około 3000 więźniów zostało przewiezionych furmankami na stację kolejową, stamtąd wagonami bydlęcymi do Krośniewic, a następnie do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, gdzie zostali zabici.

Upamiętnienie

Na cmentarzu żydowskim w Żychlinie upamiętniono Holocaust oznaczając masową mogiłę ofiar. W książce Heleny Bodek Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, autorka opisała wspomnienia z likwidacji getta. Na terenie byłego obozu w Chełmnie upamiętniono zamordowanych Żydów, również tych przewiezionych transportem z Żychlina.

Wspomnienie getta w postaci fotografii pojawia się w filmie dokumentalnym Powszedni dzień gestapowca Schmidta (1963, Jerzy Ziarnik).

Uwagi

  1. ↑ Żydzi musieli nosić symbole koloru żółtego, nie mogli poruszać się po trotuarach, ich mieszkania i firmy były konfiskowane.
  2. ↑ Miesiąc wcześniej, w czerwcu 1940, zostało utworzone getto w Kutnie.
  3. ↑ Z początkową liczbą 1000 mieszkańców.
  4. ↑ Początkowo zamieszkiwane przez 1800 osób.
  5. ↑ Zdjęcia pojawiają się po 3 minucie filmu, jako „Im Ghetto Zychlin nach dem Abzug der Juden” (Getto w Żychlinie po odejściu Żydów).

Przypisy

  1. 1 2 Ghetto List w: deathcamps.org, dostęp 2013-05-24; fot.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Dziedzictwo polskich Żydów. polin.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-01)]. w: polin.org.pl, dostęp 2013-05-24 (web.archive.org).
  3. 1 2 Zbiory archiwum w: Żydowski Instytut Historyczny, dostęp 2013-05-24.
  4. 1 2 3 4 Zychlin, Poland.
  5. 1 2 US Holocaust Memorial Museum.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Gmina Żychlin – wczoraj i dziś na stronach LO w Żychlinie, dostęp 2013-05-24.
  7. 1 2 3 4 5 Getto w Żychlinie w: ezychlin.pl, dostęp 2013-05-24.
  8. 1 2 3 4 5 Żychlin – historia w: sztetl.org, dostęp 2013-05-24.
  9. 1 2 3 Ghettoliste. ZRBG Lenkungsgruppe (PDF) w: Spring for Holocaust Survivors (en), dostęp 2013-05-24.
  10. 1 2 3 4 5 Jacek Leociak: Poeta pamięta w: Znak nr 670, 2011, dostęp 2013-05-24.
  11. 1 2 Kirkuty. Żychlin.
  12. 1 2 Pożegnanie Ruty Sakowskiej w: holocaustresearch.pl, dostęp 2013-05-24.
  13. ↑ Listy o zagładzie (PDF), dokumenty nr 26-30 z 22, 24 i 26 lutego 1942, s. 54-64, dostęp 2013-05-24.
  14. 1 2 Cmentarz w Żychlinie w: sztetl.org.pl, dostęp 2013-05-24.
  15. 1 2 Politique nazi d’extermination (1939-1945), relacja z likwidacji getta w m. Żychlinie, Helena Bodek Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, Kraków 1993, dostęp 2013-05-24.
  16. ↑ Patrick Montague: Chełmno and the Holocaust: The History of Hitler’s First Death Camp s. 73, 2012; on-line: .
  17. ↑ Zofia Marczak „Relacja 301-6026, Archiwum ŻIH; Zeznania ocalałych Żydów.”, dostęp 2013-05-24.
  18. ↑ Opis filmu w filmpolski.pl

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.