Bój pod Brochowem – walki Wielkopolskiej Brygady Kawalerii w kampanii wrześniowej; cześć bitwy nad Bzurą (II faza).

Sytuacja ogólna

5 września Naczelny Wódz zarządził ogólny odwrót wojsk polskich na linię Narwi, Wisły i Sanu. Późnym wieczorem 6 września związki taktyczne Armii „Poznań” rozpoczęły odwrót w kierunku Warszawy. Obawiano się, że niemieckie dywizje zmotoryzowane szybciej osiągną linię Wisły i zablokują wojska Armii „Poznań” i „Pomorze” na zachód od rzeki. 9 września rozpoczęła się największa bitwa kampanii wrześniowej – bitwa nad Bzurą. W jej pierwszej fazie jednostki polskie zaatakowały z powodzeniem maszerującą wzdłuż prawego brzegu Bzury niemiecką 30 Dywizję Piechoty. W następnych dniach, wprowadzając do walki Grupę Operacyjną gen. bryg. Mikołaja Bołtucia, rozwijano natarcie i uderzono w kierunku na Łowicz–Głowno.

W drugiej fazie bitwy, dowodzący grupą armii „Poznań” – „Pomorze” gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba zdecydował o ataku w kierunku Skierniewic. Natarcie miała wykonać Armia „Pomorze” gen. dyw. Władysława Bortnowskiego. Podporządkowana została mu między innymi Wielkopolska Brygada Kawalerii. Zadaniem tej ostatniej było ubezpieczenie zgrupowania uderzeniowego od wschodu.

Przebieg działań

Po nocnym marszu z 13 na 14 września Wielkopolska Brygada Kawalerii gen. Romana Abrahama odpoczywała w rejonie Rybna. 14 września 15 pułk ułanów pomaszerował swoimi głównymi siłami przez Szwarocin–Cypriany–Nową Wieś–Sarnów do rejonu Młodzieszyna. Jego szwadron ckm, bateria artylerii i pluton czołgów rozpoznawczych pojechały drogą przez Rybno. Już około 10:00 szwadron ckm i 2 szwadron rtm. Władysława Mackiewicza osiągnęły Młodzieszyn. Tu dowódca brygady osobiście rozkazał dowódcom szwadronów, aby nie czekając nadejścia reszty pułku atakować Brochów i uchwycić przeprawę przez Bzurę. Polskie pododdziały pod dowództwem kwatermistrza pułku rtm. Władysława Braunka wyszły na linię ataku.

Po pewnym czasie gen. Abraham wydał rozkazy pozostałym oddziałom brygady:

• 15 pułk ułanów z baterią 7 dywizjonu artylerii konnej miał uderzyć na Brochów,
• 7 pułk strzelców konnych, 17 pułk ułanów i gros 7 dak miały ześrodkować się się w rejonie Młodzieszyn–Biała Góra,
• szwadron czołgów rozpoznawczych miał wesprzeć 15 pułk ułanów,
• szwadron samochodów pancernych, pluton 3 szwadronu pionierów – zamknąć przeprawę przez Wisłę w Wyszogrodzie i nie dopuścić przeciwnika na południowy brzeg rzeki,
• 3 szwadron pionierów odejść do folwarku Stefanów, skąd rozpoznać przejścia przez Bzurę w rejonie Brochowa i Witkowic,
• bateria artylerii plot. miała zająć stanowiska w rejonie Marysina i bronić przeprawy i Brochowa.

Około 11:00 dowódca brygady uaktualnił zadanie 15 pułku ułanów. Pułk miał, oprócz wzmocnienia obrony Brochowa, uchwycić przeprawę pod Witkowicami. Dowódca pułku mjr Kazimierz Chłapowski skierował do wzmocnienia obrony Brochowa 4 szwadron, a do Witkowic wysłał 3 szwadron z plutonem ckm i szwadron kolarzy. Bateria 7 dak zajęła stanowiska na zachodnim brzegu Bzury.

W południe ruszyło niemieckie natarcie na Brochów i zepchnęło szwadrony 15 puł w kierunku na Janów, częściowo na zachód – za Bzurę. W pościgu Niemcy sforsowali rzekę i opanowali folwark Mistrzewice oraz cmentarz leżący przy drodze brochowskiej. W tym czasie gros sił brygady podchodziło już do rejonu Młodzieszyn–Biała Góra–Mistrzewice i dowódca brygady mógł zorganizować kontratak. 7 psk płk. Stanisława Królickiego, wzmocniony szwadronem czołgów rozpoznawczych i kompanią wartowniczą z grupy płk. Stanisława Świtalskiego, miał uderzyć po osi Biała Góra–Mistrzewice na Brochów. Wyparte z Brochowa szwadrony 15 puł miały nacierać na lewo w kierunku Janowa. 17 puł miał uderzyć na Konary. Atakujące w pierwszym rzucie dwa szwadrony 7 psk odbiły folwark Mistrzewice i cmentarz, i nacierając dalej sforsowały Bzurę. Wykorzystała to grudziądzka kompania wartownicza i wsparła prawe skrzydło 1 szwadronu. Wyzwoliło to ruch 3 i 4 szwadronu, które wdarły się do wsi od północy. O 16:30 Brochów został odbity, a płk Królicki, wzmocniony dodatkowo 2/7 dak, przystąpił do organizacji obrony.

Niebawem nastąpił spodziewany kolejny niemiecki kontratak. Niemcy uderzyli batalionem piechoty wzmocnionym czołgami. Obronę kawalerzystów wspierały 4 armaty przeciwpancerne i jedna tankietka, wyposażona w najcięższy karabin maszynowy. Ostatecznie Niemców odrzucono z pomocą 17 pułku ułanów, który uderzył wzdłuż osi Mistrzewice–Konary, na skrzydło nieprzyjaciela atakującego Brochów. 17 pułkowi ułanów nie udało się jednak zdobyć Konar. 15 pułk ułanów dopiero około 18:00 trzema szwadronami opanował Janów, a 3 szwadronem, szwadronem kolarzy i plutonem ckm uchwycił lasek na zachód od stacji kolejowej Tułowice.

Po wygaśnięciu walk o Brochów i pod Mistrzewicami, gen. Abraham zarządził odpoczynek. 7 psk miał wycofać się do lasku koło folwarku Mistrzewice. We wsi pozostał szwadron kolarzy por. Jerzego Iwanickiego. Wystawiono dwie placówki: jedną przy drodze na Janówek pod dowództwem ppor. rez. Waleriana Kajdy i drugą przy drodze na Konary pod dowództwem ppor. rez. Olgierda Matuszewskiego. 17 pułk ułanów miał przejść w rejon Radziwiłki, 15 pułk ułanów miał częścią sił utrzymywać Witkowice, Tułowice i Janów, a pozostałe pododdziały wycofać na zachodni brzeg Bzury. Przeprawę w Mistrzewicach ochraniać miał batalion wartowniczy z grupy płk. Świtalskiego.

O 20:30 nastąpił kolejny niemiecki kontratak na Brochów, od strony Janówka. Szykujące się do odwrotu szwadrony polskie zawróciły i w walce wręcz odrzuciły nieprzyjaciela ze wsi. Po obu stronach były znaczne straty.

15 września dnia brygada nadal wiązała znaczne siły nieprzyjaciela. Poza znanymi już z walk poprzedniego dnia niemieckimi pododdziałami 49 pułk czołgów, III/pułku SS „Leibstandarte Adolf Hitler”, I/36 pułku czołgów i II/103 pułku artylerii lekkiej, w rejonie odpowiedzialności Wielkopolskiej BK pojawił się odwód 4 Dywizji Pancernej: zmotoryzowany pułk strzelców, 36 pułk czołgów i I/103 pułku artylerii lekkiej.

W wyniku toczonych w dniach 14 i 15 września walk przeprawy w Brochowie i Wilkowicach zostały opanowane przez kawalerię, a niemiecka 4 Dywizja Pancerna przeniosła swe działania w kierunku południowym, poszukując tam innych przejść przez Bzurę. Brygada utrzymała Brochów do godzin porannych 16 września, kiedy to została zluzowana przez piechotę.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Roman Abraham: Wspomnienia wojenne znad Warty i Bzury. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1990. ISBN 83-11-07712-6.
• Piotr Bauer, Bogusław Polak: Armia „Poznań” w wojnie obronnej 1939. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1983. ISBN 83-210-0385-0.
• Tadeusz Jurga: 1939: obrona Polski i Europy. Warszawa: Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-12895-8.
• Krzysztof Komorowski (red.): Boje polskie 1939–1945; przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Bellona Spółka Akcyjna, 2009. ISBN 978-83-7399-353-2.
• Juliusz S. Tym: 7 Pułk Strzelców Konnych Wielkopolskich. Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939, tom 37. Warszawa: Edipress Polska S.A., 2013. ISBN 978-83-7769-364-3.
• Marian Porwit: Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. T. I, II, III. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1983. ISBN 83-11-06793-7.
• Waldemar Rezmer: Armia „Poznań” 1939. Warszawa: Bellona, 1992. ISBN 83-11-07753-3.