Aleksander Piotr Czekanowski

Aleksander Czekanowski portret
Data i miejsce urodzenia

12 lutego 1833
Krzemieniec

Data i miejsce śmierci

30 października 1876
Petersburg

Zawód, zajęcie

podróżnik, geolog

Aleksander Piotr Czekanowski (ur. 12 lutego?/24 lutego 1833 w Krzemieńcu na Wołyniu, zm. 18 października?/30 października 1876 w Petersburgu) – polski podróżnik i geolog. Badacz Syberii Środkowej.

Życiorys

Aleksander Czekanowski urodził się w rodzinie szlacheckiej 12 lutego?/24 lutego 1833 r. w Krzemieńcu na Wołyniu jako syn Wawrzyńca i Joanny z domu Gostell. Jego ojciec utrzymywał w mieście pensjonat, był honorowym pomocnikiem przy gabinecie zoologicznym w tamtejszym liceum. Ojciec, zapalony entomolog, oraz Willibald Besser, biolog i profesor gimnazjalny, zaszczepili młodemu Czekanowskiemu podstawy nauk przyrodniczych.

Po przeprowadzce do Kijowa i ukończeniu tamtejszego gimnazjum, w 1850 r. rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim. Nie mając jednak zamiłowania do medycyny, skierował swe zainteresowania ku naukom przyrodniczym, a szczególnie geologii. W 1855 r. przeniósł się na uniwersytet w Dorpacie, gdzie na wydziale geologii przez dwa lata słuchał wykładów z mineralogii. Tam został przyjęty do najstarszej polskiej korporacji akademickiej Polonia. Po ukończeniu studiów w 1857 r. wrócił do Kijowa, gdzie pracował nad zbiorami miejscowego uniwersytetu. Przed powstaniem styczniowym w jego mieszkaniu zbierała się elita młodzieży. Podejrzany o udział w powstaniu, Czekanowski został aresztowany w 1863 r. i skazanie na odebranie praw szlacheckich oraz zesłany na Syberię, początkowo na Zabajkale koło Czyty, potem na zachód od jeziora Bajkał. Już w drodze gromadził i porządkował zbiory, posługując się lupą sporządzoną ze stłuczonej karafki. Po przeniesieniu go w okolice Bratskiego Ostroga nad Angarą kilka lat żył w nędzy. Mimo srogiego klimatu i ciężkiej pracy u chłopów nie porzucił pracy naukowej. Studiował geologię tzw. Lądu Angary, dokonując obserwacji meteorologicznych za pomocą przyrządów własnego pomysłu.

Z trudnej sytuacji wybawił go w 1866 r. Fryderyk Schmidt, poznany jeszcze w Dorpacie. Nabył on zgromadzone przez Czekanowskiego zbiory oraz zamawiał dalsze, zaopatrywał go także w książki. Dwa lata później uzyskał u władz zwolnienie Czekanowskiego z prac przymusowych i przeniesienie go do Irkucka zaczął działać w Syberyjskim Oddziale Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, m.in. prowadząc badania w południowej części guberni irkuckiej (1869–71). W 1871 razem z Wiktorem Godlewskim oraz Benedyktem Dybowskim dokonał badań północnej części jeziora Chubsuguł w Mongolii. Badał również tereny górnego biegu Dolnej Tunguzki i notował spostrzeżenia z wyprawy przez Oleniok. Napisał pierwsze wiarygodne dane o geologii rejonu Dolnej Tunguzki (1873), południowego biegu Leny oraz rejonu Oleniok (1874–1875). Nad Dolną Tunguzką odkrył pokłady węgla i grafitu.

W 1876 pozwolono mu przyjechać do Petersburga, gdzie rozpoczął prace związane z opracowaniem zebranych materiałów geograficznych, geologicznych i paleontologicznych. Zbiory botaniczne i zoologiczne zebrane przez Czekanowskiego zostały opisane przez szereg innych uczonych. Swoje obserwacje z wszystkich wypraw zawarł w wielu publikacjach, które jednak nie są w pełni znane w Polsce. Poza działalnością pisarską zajmował się również kolekcjonowaniem skamieniałości roślin i owadów.

Zmarł 18 października?/30 października 1876 r. w wyniku zatrucia amoniakiem, być może w wyniku zatrucia wewnętrznego z powodu niewydolności nerek, być może z powodu wypadku przy preparowaniu zbiorów lub – jak się twierdzi – najczęściej w wyniku samobójstwa spowodowanego prawdopodobnie postępującą chorobą nerwową i depresją, a być może oskarżeniami o defraudację pieniędzy na kolejną wyprawę. Wersję o celowym zażyciu amoniaku w celach samobójczych podważa Zbigniew Wójcik, twierdząc, że uczony miał dostęp do znacznie skuteczniejszych trucizn.

Odznaczenia

Za swoje badania otrzymał m.in. złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1870), złoty medal Międzynarodowego Kongresu Geograficznego w Paryżu.

Prace

  • Badania geologiczne guberni irkuckiej (1874);
  • Dziennik ekspedycji po rzekach Dolna Tunguska, Oleniok i Lena w 1873–1875 (1896).

Upamiętnienie

Jego imieniem nazwano pasmo górskie na Syberii między rzekami Leną i Oleniok – Góry Czekanowskiego, szczyt nad Bajkałem, osiedle typu miejskiego (do r. 1963 Anzebi, obecnie mikrorejon Bracka), ulice w Częstochowie (Północ), Gliwicach (Żerniki), Lublinie (dzielnica Wrotków), Pruszczu Gdańskim oraz w Zielonej Górze (Jędrzychów, Osiedle Uczonych), a niegdyś także w Łodzi.

Nazewnictwo gatunków

Na jego cześć nazwano rodzaj wymarłych roślin okresu jurajskiego – Czekanowskia (klasa miłorzębowych), rodzaj środkowotriasowego amonita Czekanowskites, znanego z Syberii oraz wczesnotriasowego amonita Prosphingites czekanowskii.

Do innych wymarłych taksonów nazwanych nazwiskiem Czekanowskiego należą:

  • Agnostus czekanowskii Schmidt, 1886 – środkowokambryjski trylobit, Syberia północna.
  • Triangulaspis czekanowskii (Toll, 1899) – dolnokambryjski trylobit, Syberia wschodnia.
  • Angarocanis czekanowskii (Schmidt, 1886) – sylurski wielkorak, Syberia.
  • Primitia czekanowskii Schmidt, 1886 – sylurski małżoraczek, Syberia.
  • Modiola czekanowskii Lahusen, 1886 – środkowojurajski małż, Syberia.
  • Oxytoma czekanowskii Teller, 1886 – późnotriasowy małż, Rosja północna .
  • Bellerophon czekanowskii Schmidt, 1858 – wczesnoordowicki ślimak, południowe wybrzeże Zatoki Fińskiej.
  • Epiczekanowskites Popow, 1961 – środkowotriasowy amonit, Rosja.
  • Polyptychites tshekanovskii Pavlow, 1914 – wczesnokredowy amonit, wschodnia Syberia.
  • Palaeniscinotus czekanowskii Rohon, 1890 – wczesnokredowa ryba, Syberia.
  • Sorocaulus szekanowskii (Schmalhausen, 1879) – permski skrzyp, Syberia.
  • Asplenium czekanowskii Schmalhausen, 1879 – permski paprotnik, Syberia

Jego nazwiskiem nazwano także współczesne rośliny i zwierzęta:

  • tojada Aconitum czekanovskyi,
  • ostrołódkę Oxytropis czekanowskii,
  • Saxifraga czekanowskii,
  • Myosotis czekanowskii,
  • Papaver czekanowskii,
  • hybrydę modrzewia Larix czekanowskii,
  • rybę z grupy strzebli Phoxinus czekanowskii (synonim Rhynchocypris czekanowskii),
  • pająka Dendryphantes czekanowskii,
  • owada Hyperborea czekanowskii,
  • skorupiaka Tropodiaptomus czekanowskii,
  • Scoliocentra czekanowskii.

Filatelistyka

Poczta Polska wyemitowała 3 września 1976 r. znaczek pocztowy upamiętniający podróżnika, o nominale 1,50 zł. Wydrukowano 10 665 000 sztuk, techniką rotograwiury, na papierze kredowanym. Autorem projektu znaczka był Tadeusz Michaluk. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 roku.

Drugi znaczek Poczty Polskiej poświęcony osobie Czekanowskiego wyemitowany został 23 maja 2022 roku, o nominale 3,60 zł. Wydrukowano 120 000 sztuk, technika rotograwiury, na papierze fluorescencyjnym. Autorem projektu znaczka był Jarosław Ochendzan.

Przypisy

  1. 1 2 Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 68.
  2. 1 2 3 4 Mariusz Kulik (oprac.): Aleksander Czekanowski - odkrywca trapów syberyjskich. Instytut De Republica. [dostęp 2023-09-17].
  3. ↑ Wójcik Zbigniew: Czekanowski Aleksander Piotr. gigancinauki.pl. [dostęp 2023-09-17].
  4. 1 2 Aleksander Czekanowski. historia.wspolnotapolska.org.pl. [dostęp 2023-09-17].
  5. ↑ Racki ↓, s. 791.
  6. 1 2 Racki ↓, s. 793.
  7. 1 2 3 Aleksander Czekanowski. Kartograf Syberii. polskieradio.pl, 2021-10-30. [dostęp 2023-09-17].
  8. ↑ Marta Panas-Goworska, Andrzej Goworski: Aleksander Czekanowski - legenda Syberii. onet.pl, 2020-07-07. [dostęp 2023-09-17].
  9. 1 2 Wójcik 1982 ↓, s. 192.
  10. ↑ Agnieszka Marianowicz-Szczygieł: Naukowy „podbój” Syberii przez Polaków. nkvd.tomsk.ru. [dostęp 2023-09-17].
  11. ↑ Halina Urban: Aleksander Piotr Czekanowski. pgi.gov.pl/muzeum. [dostęp 2023-09-17].
  12. ↑ Racki ↓, s. 792–793.
  13. ↑ Bolesław Kuźmiński: Polskie nazwy na mapie świata. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1967, s. 36.
  14. ↑ Wykaz ulic w podziale na dzielnice. bip.czestochowa.pl. [dostęp 2023-09-17].
  15. ↑ Ulica Aleksandra Czekanowskiego - Gliwice. mapa.livecity.pl. [dostęp 2023-09-17].
  16. ↑ Uchwała Nr 488/XXXI/2000 z dnia 29 grudnia 2000 nadania nazw ulicom położonym w granicach administracyjnych miasta Lublina. bip.lublin.eu, 2000-12-29. [dostęp 2023-09-17].
  17. ↑ Pruszcz Gdański, Czekanowskiego Aleksandra, Ulica. mapa.targeo.pl. [dostęp 2023-09-17].
  18. ↑ Ulica Czekanowskiego Aleksandra. fotopolska.eu. [dostęp 2023-09-17].
  19. ↑ Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-Tytoń: Słownik nazewnictwa miejskiego Łodzi (opracowanie autorskie) – C. log.lodz.pl. [dostęp 2023-09-17].
  20. 1 2 3 4 Крымгольц Г.Я., Крымгольц Н.Г., 2000: Имена отечественных геологов в палеонтологических названиях. Санкт-Петербург, Российская Академия Наук, Палеонтологическое общество при РАН, str. 123-124.
  21. ↑ Paleobiology Database
  22. ↑ Paleobiology Database
  23. ↑ Oxytropis czekanowskii - ILDIS LegumeWeb
  24. ↑ Explore SaxBase: Saxifraga czekanowskii [online], www.saxifraga.org [dostęp 2017-11-21].
  25. ↑ Phoxinus czekanowskii, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2021-04-03] (ang.).
  26. ↑ J. Freyhof, M. Kottelat, Rhynchocypris czekanowskii, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2017-11-21] (ang.).
  27. ↑ The World of Copepods - Tropodiaptomus czekanowskii (Grochmalicki, 1913) [online], www.marinespecies.org [dostęp 2017-11-21].
  28. ↑ Marek Jedziniak: 100. rocznica śmierci A. Czekanowskiego. www.kzp.pl. [dostęp 2023-05-21]. (pol.).
  29. ↑ Marek Jedziniak: Polacy na Syberii. www.kzp.pl. [dostęp 2023-05-21]. (pol.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.