Zmiana językowa – nowy element powstały na gruncie danego systemu językowego; zmiana w jego wewnętrznej strukturze. Jest to utrwalona innowacja językowa, powstała albo wskutek ewolucji reguł języka, albo też jako efekt celowego działania jego użytkowników. Może służyć zaspokojeniu nowych potrzeb komunikacyjnych, bywa uwarunkowana kontaktem językowym lub wpływem oświaty, niekiedy także błędem ludzkim.

Zmiany językowe dokonują się na rozmaitych płaszczyznach systemu, a innowacje obserwowane na pojedynczej płaszczyźnie mogą powodować przeobrażenia na pozostałych poziomach języka. Zmiany dźwiękowe przejawiają się w postaci innowacji fonetycznych (takich jak redukcje, asymilacja, dysymilacja); zmiany morfologiczne, konstytuujące się w strukturze fleksyjnej i słowotwórczej, mogą zaś powstawać w odpowiedzi na wyrównania analogiczne lub innowacje fonetyczne.

Zmiany językowe mogą być umotywowane czynnikami wewnętrznymi (np. ekonomią języka) lub zewnętrznymi (np. wpływem innych języków lub modą). Utrwalają się w różnym zakresie – bywają zakończone i trudne do zauważenia, ale mogą być także właściwe dla idiolektu mówiącego, zależne od wieku i innych czynników socjolingwistycznych. Ich zasięg geograficzny bywa nieregularny. Częstym wyjaśnieniem dla zmian językowych jest zjawisko analogii. Źródłem zmian w języku standardowym mogą być odmiany niestandardowe, z którymi standard wchodzi w kontakt; z kolei te drugie odmiany nie opierają się wpływom standardu.

Pod wpływem kontaktu językowego bardzo często dochodzi do zapożyczania słownictwa (np. wyrazów określających pojęcia z innej kultury). Przy odpowiednich okolicznościach językowo-społecznych możliwe jest także przeniesienie elementów struktury języka (cech składni, morfologii, semantyki czy fonologii), również na styku różnych rodzin językowych (np. uralskiej i indoeuropejskiej). W ramach kontaktu językowego mówi się o konwergencji, czyli zbliżaniu się języków do siebie (wpływ ten ma charakter obustronny) i releksyfikacji, czyli zastępowaniu większości (lub całej) leksyki jednego języka słownictwem innego języka.

Zmiany językowe są zjawiskiem naturalnym i typowym dla języków żywych, w tym ich form literackich. Zachodni językoznawcy, stosujący podejście opisowe, odstępują przeważnie od prób ich hamowania czy też wartościowania poszczególnych zjawisk jako dobrych lub złych. Nie jest prawdziwe przekonanie, jakoby zmiany językowe prowadziły do uproszczenia mowy i zubożenia jej potencjału ekspresyjnego. Można przyjąć, że każde ewentualne kryterium, którego używa się do ewaluacji zmian, powinno być oparte na świadomości rozmaitych zastosowań, jakie dany język znajduje w posługującym się nim społeczeństwie; niemniej zmiany językowe uchodzą za zjawisko nieuniknione, silnie związane ze społecznym charakterem języka, ale jednocześnie pozbawione kierunkowości (język nie dąży ani do gorszego, ani do lepszego stanu).

Tradycyjne koncepcje kultywacji języka i potoczne stanowiska często uznają zmienność języka za zjawisko ujemne, świadczące o jego degradacji, upadku norm. Negatywny stosunek do zmian językowych może wynikać ze złudnego przeświadczenia, jakoby współcześnie ich tempo było szczególnie nasilone. Przekonaniu temu sprzyjają takie czynniki jak wpływ środków masowego przekazu (w tym telewizji) oraz możliwości podróży. Dostępność mediów i łatwość podróży przyczyniają się do większej wiedzy na temat istnienia różnic językowych oraz nasilonego kontaktu ze zjawiskami wariantywności i zmienności języka.

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 693, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897.
  2. 1 2 Innowacja językowa, [w:] Andrzej Markowski, Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010, s. 1581–1582, ISBN 978-83-01-14198-1.
  3. 1 2 3 Richard Hudson, Some issues on which linguists can agree, „Journal of Linguistics”, 17 (2), 1981, s. 333–343, DOI: 10.1017/S0022226700007052, ISSN 0022-2267, JSTOR: 4175597 (ang.), vide s. 337–338.
  4. ↑ Václav Cvrček i inni, Mluvnice současné češtiny I. Jak se píše a jak se mluví, Praha: Uniwersytet Karola w Pradze, Karolinum Press, 2015, s. 36, ISBN 978-80-246-2812-7 (cz.).
  5. ↑ Jan Pokorný, Lingvistická antropologie: jazyk, mysl a kultura, Praha: Grada Publishing, 2010, s. 124, ISBN 978-80-247-2843-8 (cz.).
  6. ↑ Karel Horálek, Úvod do studia slovanských jazyků, Praha: Nakladatelství ČSAV, 1955, s. 34, OCLC 222121745 (cz.).
  7. ↑ Proč se jazyk mění [online], Jazykový koutek, 16 listopada 2015 [dostęp 2020-01-18] (cz.).
  8. ↑ Sarah Thomason: Language Contact. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, s. 10–11. ISBN 0-7486-0719-6. OCLC 47041712. (ang.).
  9. ↑ Sarah Thomason: Language Contact. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, s. 89–91. ISBN 0-7486-0719-6. OCLC 47041712. (ang.).
  10. ↑ Loreta Vaicekauskienė, Nerijus Šepetys (red.), Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation [online] [dostęp 2019-03-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-12-24] (ang.).
  11. ↑ Joan Bybee, Language Change, Cambridge: Cambridge University Press, 2015, s. 10–11, DOI: 10.1017/CBO9781139096768, ISBN 978-1-107-02016-0, ISBN 978-1-107-65582-9, ISBN 978-1-139-09676-8 (ang.).
  12. ↑ Lyle Campbell, Historical Linguistics: An Introduction, wyd. 2, Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2004, s. 3–4, ISBN 978-0-262-53267-9, OCLC 54692867 (ang.).
  13. 1 2 3 4 Dick Smakman, Discovering Sociolinguistics: From Theory to Practice, London: Macmillan International Higher Education, 2018, s. 96–97, ISBN 978-1-137-51907-8, ISBN 978-1-137-51908-5, OCLC 1332207902 (ang.).
  14. ↑ Mate Kapović, O „pravilnosti” u jeziku, „Kolo”, 3–4, 2009 [dostęp 2024-01-12] (chorw.).
  15. ↑ John Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, ISBN 978-0-521-09510-5 (ang.).
  16. ↑ David Crystal, Swimming with the tide in a sea of language change, „IATEFL Issues”, 149, 1999, s. 2–4 (ang.).
  17. ↑ Klára Sándor, Secular linguistics and education: questions of minority bilingualism, „Regio: Kisebbségtudományi Szemle”, 1998, s. 141–173 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-15] (ang.), vide s. 144.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.