Zishe Breitbart
Data i miejsce urodzenia

22 lutego 1893
Stryków

Data i miejsce śmierci

12 października 1925
Berlin

Zishe (Siegmund; Zygmunt) Breitbart (nee Brajtbart) (ur. 22 lutego 1893 w Strykowie, zm. 12 października 1925 w Berlinie) – cyrkowiec Polski żydowskiego pochodzenia, siłacz i aktor estradowy oraz bohater folkloru żydowskiego. Był znany w latach dwudziestych XX wieku jako Najsilniejszy człowiek świata i Król żelaza. Stanowił wzór dla postaci komiksowej – Supermana.

Życiorys

Urodził się 22 lutego 1893 roku w ortodoksyjnej żydowskiej rodzinie kowala Icka Hersza Brajtbarta i Zeldy Gitli z domu Testylier, w Strykowie koło Łodzi. Bardzo wcześnie dostrzeżono jego niezwykłą siłę fizyczną. Jako dziecko pomagał ojcu przy pracy w kuźni. Jako nastolatek dołączył do żydowskiej trupy cyrkowej. Występował także z Cyrkiem Braci Staniewskich. Słynął z rozrywania i przegryzania zębami żelaznych łańcuchów oraz z rozbijania na własnej klatce piersiowej kamiennych bloków.

W 1914 roku, jako poddany cara, został zmobilizowany i brał udział w działaniach wojennych na frontach I wojny światowej, następnie znalazł się w niemieckiej niewoli. Po udanej ucieczce schwytano go i osadzono w berlińskim więzieniu na siedem miesięcy. Inna wersja jego losów podaje, iż w okresie wojny pracował w fabryce w Düsseldorfie. Po zakończeniu wojny zdecydował pozostać na terenie Niemiec, gdzie utrzymywał się z pokazów siły na ulicach i targach. Pod koniec 1918 roku wziął ślub z Ewą Łucją Emilią Huy z domu Weitz.

W 1919 roku, podczas występu w Bremie, został dostrzeżony przez pracownika Circus Busch, po czym otrzymał angaż od dyrekcji. Z początku występował jako pierwszy w programie cyrkowym, szybko jednak został gwiazdą scen teatralnych i wodewilowych. Od tej chwili Breitbart występował pod pseudonimem Król Żelaza. W latach 1920–1923 odbywał tournée po Europie, występując w Niemczech, Austrii, Francji, Holandii, Polsce. Po serii występów w Wiedniu w 1923 roku, na który przypadło apogeum jego popularności, wyjechał na tournée do Stanów Zjednoczonych (1923–1924), gdzie jego pokazy odbywały się pod nazwą Superman of the Ages. W przeciągu tygodnia wokół Bożego Narodzenia jego występy zobaczyło 55 tysięcy widzów. W tym okresie stał się inspiracją dla stworzenia postaci Supermana.

Znany był jako „najsilniejszy człowiek świata”, w społecznościach żydowskich okrzyknięto go zaś „Samsonem Potężnym”. Dbał o swój wizerunek sceniczny, występując m.in. w stroju rzymskiego centuriona. Podczas pokazów w Warszawie w 1925 roku wjeżdżał na scenę cyrkową na rydwanie, na którego bokach namalowano gwiazdę Dawida, przy akompaniamencie muzyki z operetki Bar Kochba Abrahama Goldfadena. Stał się ikoną kultury popularnej okresu międzywojennego. Postać Breitbarta pojawiała się w filmach, piosenkach (np. utwór Racheli Fajgensztajn: Breitbard śni), parodiach burleskowych, znaczkach i pocztówkach, a także znalazła się na wózkach warszawskich tragarzy.

W 1923 roku Breitbart otrzymał obywatelstwo amerykańskie. W 1924 roku, w Nowym Jorku, wydawał korespondencyjny kurs tężyzny fizycznej, który cieszył się popularnością, a także założył własny instytut i stworzył maszynę do ćwiczeń. W 1924 roku wrócił do Europy, a w 1925 roku występował w Polsce. Wspierał organizacje społeczne, w Lublinie dając charytatywny pokaz, by wesprzeć szpital żydowski. Zaczął przygotowania do wyjazdu do Palestyny, gdy, pod koniec lipca 1925 roku, podczas występów w cyrku w Radomiu, uległ wypadkowi podczas wykonywania jednego ze standardowych numerów. W trakcie pokazu, gołymi rękoma, przeprowadzał szpic przez pięć calowej grubości dębowych desek położonych na jednym z jego kolan. Kolano zostało przypadkowo przebite, a zardzewiały szpic wywołał zakażenie, które spowodowało zgorzel. Obie nogi zostały amputowane w celu zatrzymania postępującego zakażenia, co nie przyniosło spodziewanych rezultatów. Zishe Breitbart zmarł po ośmiu tygodniach choroby na sepsę, dn. 12 października 1925 roku w wieku 32 lat w Berlinie. Został pochowany na cmentarzu w Berlinie.

W 2001 roku Werner Herzog nakręcił film o jego życiu zatytułowany Niezwyciężony. W roli tytułowej wystąpił fiński strongman Jouko Ahola.

Filmografia

  • 1923: Der Eisenkönig (reż. Max Neufeld)

Przypisy

  1. ↑ Siegmund „Zishe” Breitbart – Jewish Strongman – J-Grit.com.
  2. ↑ Siegmund Breitbart. sandowplus.co.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-10-24)]..
  3. ↑ Superman pochodził ze Strykowa, „Expressilustrowany.pl” [dostęp 2017-02-27] (pol.).
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Olga Mielnikiewicz, Breitbart Zygmunt (Zisze) [online], Wirtualny Sztetl [dostęp 2021-08-28].
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Sharon Gillerman, Samson in Vienna: The Theatrics of Jewish Masculinity, „Jewish Social Studies”, 9 (2), 2003, s. 66, ISSN 0021-6704, JSTOR: 4467648 (ang.).
  6. 1 2 3 4 5 Sylwia Siedlecka, Ciało narodu. Przypadek cyrkowego siłacza Zyszego Breitbarta, „Kultura popularna”, 1 (47), 2016, s. 134, ISSN 1644-8340.
  7. 1 2 3 4 Breitbart, Zishe [online], yivoencyclopedia.org [dostęp 2021-08-28] (ang.).
  8. 1 2 3 Edward Portnoy, Freaks, Geeks, and Strongmen: Warsaw Jews and Popular Performance, 1912-1930, „TDR”, 50 (2), 2006, s. 125, ISSN 1054-2043, JSTOR: 4492679 (ang.).
  9. ↑ Jacek Perzyński, Żeglarz i siłacz, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2016, s. 87.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.