Zandka
Sandkolonie
Dzielnica Zabrza

Aleja platanów, ul. Krakusa
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miasto

Zabrze

Data założenia

2. połowa XVIII wieku

Zarządzający

Grzegorz Froehlich

Powierzchnia

1 km²

Populacja (2012)
• liczba ludności


poniżej 2500

Plan Zandki
Położenie na mapie Zabrza
50°18′29,5″N 18°47′54,6″E/50,308194 18,798500

Zandka – dzielnica Zabrza, ustanowiona 17 września 2012 roku, liczy niemal 2,5 tys. mieszkańców.

Położenie

Dzielnica Zandka ma powierzchnię 1 km², znajduje się w centrum miasta. Od południa dzielnica graniczy z linią kolejową, od wschodu z terenami zielonymi, od północy z siedzibą Urzędu Skarbowego i boiskiem, a od zachodu z targowiskiem. Dzielnica graniczy z Centrum Południem od południa, z Biskupicami od północy i wschodu i z Centrum Północą od północy i zachodu. Granice dzielnicy przebiegają wzdłuż ulic: Antoniego Lazara, Antoniego Tomeczka, Bytomskiej, Pawła Stalmacha oraz wzdłuż torowiska linii kolejowej Gliwice – Katowice.

Historia

Początki osadnictwa w tej części miasta zwanej Małym Zabrzem sięgają 2. połowy XVIII wieku – Mathias von Wilczek zlecił w 1775 roku budowę kilkunastu domów dla kolonistów w pobliżu zabrzańskiego zamku – wówczas ten teren nazywano Kolonią Zamkową i miał on charakter wiejski. Po wyburzeniu zamku teren zaczęto nazywać Sandkolonie (Kolonia na Piaskach, potocznie Zandka, od niem. Sand – piasek bądź Piaski, Pioski) od marnej gleby, która tam występuje. Pierwszymi obiektami wzniesionymi pod koniec XIX wieku były budynek straży pożarnej (obecnie poza granicami dzielnicy) i budynek szkoły.

Wraz z rosnącą industrializacją Zabrza (powstaniem m.in. Huty Donnersmarcka) zwiększyło się zapotrzebowanie na mieszkania dla pracowników, dlatego w latach 1903–1922 zbudowano nowe osiedle na terenie Zandki w duchu miasta ogrodu dla pracowników tejże huty. Kompleks był przeznaczony dla robotników i urzędników, poza mieszkaniami obejmował bibliotekę (dziś siedziba Filharmonii Zabrzańskiej), kasyno (obecnie siedziba Teatru Nowego w Zabrzu), szkołę gospodarstwa domowego, basen kryty (obecnie galeria z restauracją) oraz salę gimnastyczną. Założono także Park Hutniczy przy hucie, będący pierwszym parkiem w obrębie Zabrza. W latach 1926–1927 budynek gospody został zaadaptowany na kościół. W 1927 roku wzniesiono eksperymentalny stalowy dom.

Podczas II wojny światowej zabudowania Zandki zostały częściowo uszkodzone w trakcie ataków, czego ślady można znaleźć przy ul. Krakusa 5. W 1945 roku żołnierze Armii Czerwonej podpalili kościół. W latach 60. XX wieku rozpoczęto wznoszenie nowego kościoła pw. Ducha Świętego, a także zainicjowano wznoszenie nowych budynków mieszkalnych w południowo-wschodniej części osiedla. Po transformacji systemowej i upadku Huty Zabrze większość mieszkań zmieniła swój status, a osiedle z braku nakładów finansowych stało się zaniedbane, uległo degradacji i jest postrzegane jako nieatrakcyjne miejsce do zamieszkania, jednak zachowało swój oryginalny układ przestrzenny.

Historyczny zespół zabudowy osiedla Zandka został wpisany 2 sierpnia 2012 roku do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego. Zandka jako dzielnica Zabrza została ustanowiona 17 września 2012 roku poprzez wydzielenie z obszaru dzielnicy Centrum Północ. Zandka liczy niemal 2,5 tys. mieszkańców (stan na 2012 rok), z czego 12% było bezrobotnych (stan na 2012 rok).

Architektura

Obiekty historyczne:

  • zabudowania gazowni (najstarsze budynki pochodzą z lat 70. XIX wieku)
  • zabytkowy cmentarz żydowski założony w 1817 roku (najstarsze nagrobki pochodzą z 1873 roku)
  • cmentarz ewangelicki (jeden z najstarszych nagrobków pochodzi z 1889 roku)
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Jana Brzechwy z 1901 roku
  • dawne przedszkole (ul. Pawła Stalmacha / Cmentarna), obecnie siedziba Straży Miejskiej z 1912 roku
  • zabytkowy zespół zabudowy mieszkaniowej przy ul. Pawła Stalmacha (z 1912 roku), Krakusa (z lat 1909–1916), Antoniego Lazara i ks. Antoniego Tomeczka
  • stalowy dom z 1927 roku przy ul. Cmentarnej

Pozostałe obiekty:

  • kościół pw. Ducha Świętego (budowany w latach 2011–2016)
  • boisko piłkarskie klubu KS Stal

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Dzielnica Śródmieście – Skład Osobowy [online], bip.miastozabrze.pl [dostęp 2023-08-30].
  2. ↑ Dzielnica Zandka – Statut Dzielnicy [online], bip.miastozabrze.pl [dostęp 2023-08-30].
  3. 1 2 3 4 5 Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 50.
  4. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 92–93.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 51.
  6. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 54.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 55.
  8. 1 2 3 4 5 Zabrze chce utworzyć nową dzielnicę z zabytkowym osiedlem [online], dzieje.pl [dostęp 2023-02-27] (pol.).
  9. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 52.
  10. 1 2 3 Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 53.
  11. 1 2 Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 93.
  12. ↑ Dzielnice – Miasto Zabrze – Portal gov.pl [online], Miasto Zabrze [dostęp 2023-02-26] (pol.).
  13. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 92.
  14. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 103.
  15. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 86.
  16. ↑ Spis obiektów nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków z terenu województwa śląskiego (stan na 7 października 2022 r.) (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2022-10-14].
  17. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 87.
  18. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 88.
  19. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 78.
  20. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 79.
  21. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 84.
  22. ↑ Żmudzińska-Nowak 2012 ↓, s. 80.
  23. ↑ Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 300.
  24. ↑ Instytut Gość Media, Kościół na Zandce [online], Instytut Gość Media, 20 października 2016 [dostęp 2023-02-27].
  25. ↑ Kąpielisko ATV, KS „Stal” koło „Huty Zabrze”. [online], Historia Zabrza, 12 listopada 2019 [dostęp 2023-02-27] (pol.).

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.