Załmen Gradowski

Załmen Gradowski i jego żona Sonia w dniu ślubu
Data i miejsce urodzenia

ok. 1910
Suwałki

Data i miejsce śmierci

1944
KL Auschwitz-Birkenau

Zawód, zajęcie

działacz ruchu oporu w Sonderkommando, w KL Auschwitz-Birkenau

Załmen Gradowski (ur. ok. 1910, zm. 1944) – polski więzień obozu Auschwitz-Birkenau pochodzenia żydowskiego, jeden z organizatorów buntu Sonderkommando w Krematorium IV z 1944 roku. Autor odnalezionych i wydanych po wojnie relacji.

Życiorys

Urodził się w 1910 roku w Suwałkach jako Chaim Załman Gradowski. Jego żoną była Sonia z domu Złotojabko. Podczas II wojny światowej mieszkał w okupowanej przez sowietów od 1939 roku Łunnie koło Grodna. Po agresji III Rzeszy na ZSRR, został w listopadzie 1942 roku przesiedlony do obozu przejściowego w Kiełbasinie. W grudniu 1942 został deportowany wraz z rodziną do KL Auschwitz-Birkenau, gdzie po selekcji zamordowano jego żonę, matkę i dwie siostry.

Od początku osadzenia w obozie pracował w Sonderkommando. Był jednym z organizatorów buntu Sonderkommando w Krematorium IV z 7 października 1944. Przypuszczalnie zginął w trakcie buntu lub został zastrzelony przez SS w ramach represji tuż po stłumieniu walk.

Po wojnie odnaleziono na terenie Birkenau, dwa rękopisy Gradowskiego w języku jidysz stanowiące unikalne świadectwo zagłady. Wspomnienia Załmena Gradowskiego, ukazały się w języku polski pod tytułem Znajduję się w sercu piekła. Notatki więźnia Sonderkommando odnalezione w Auschwitz.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 ''Motto obchodów "Mamy straszne przeczucie, gdyż wiemy"'' [online], auschwitz.org [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  2. ↑ ''Chaim Zalman Gradowski'' [online], The Central Database of Shoah Victims' Names [dostęp 2023-01-10] (pol.).
  3. ↑ ''75th commemoration of the Sonderkommando Revolt at Auschwitz–Birkenau'' [online], radicalrightanalysis.com [dostęp 2023-01-08] (ang.).
  4. ↑ Martyna Grądzka-Rejak, ''Bunt „nosicieli tajemnicy”'' [online], 1943.pl [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  5. ↑ ''Znajduję się w sercu piekła. Notatki więźnia Sonderkommando odnalezione w Auschwitz. Zalmen Gradowski'' [online], auschwitz.org [dostęp 2023-01-08] (pol.).
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.