Wielka Szpera (niem. Allgemeine Gehsperre) – akcja deportacji około 15 tys. dzieci, starców, chorych i niepracujących z łódzkiego getta do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, pomiędzy 5 a 12 września 1942. Według oficjalnych danych do obozu zagłady deportowano 15 681 osób, ponadto zamordowano kilkaset osób za stawianie oporu oraz 35 osób powieszono za próby ucieczki z transportu lub opuszczenie miejsca pracy.

Geneza nazwy

5 września 1942 na murach getta pojawiło się obwieszczenie informujące o całkowitym wstrzymaniu ruchu ludności w getcie (niem. Allgemeine Gehsperre – całkowity zakaz opuszczania domów). To od słowa Gehsperre akcję nazywano Szperą.

Historia

Decyzja o deportacji z getta dzieci, starców, chorych i niepracujących została podjęta w sierpniu 1942 w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy. Przed rozpoczęciem deportacji 1 i 2 września 1942 nastąpiła ewakuacja więzienia i szpitali na terenie getta, która objęła około 2000 pacjentów. Podczas akcji ewakuacji część uciekających pacjentów oraz personelu szpitali, którzy nie poddawali się rozkazom, zamordowano.

Właściwa część deportacji została poprzedzona dramatycznym przemówieniem na placu strażackim przewodniczącego Rady Żydów Chaima Mordechaja Rumkowskiego z 4 września 1942:

Rumkowski sugerował, że Niemcy chcieli się pozbyć łącznie 24 tys. osób – 3 tys. każdego z 8 dni Szpery. Po przemówieniu Rumkowskiego nastąpił szturm na biura meldunkowe. Według publicysty z getta – Oskara Singera – chcieli oni doprowadzać do zmian w metrykach urodzenia, przedkładając fałszywe i prawdziwe dokumenty, próbując wykazać, że dzieci są starsze, a seniorzy młodzi.

5 września opublikowano ogłoszenie na murach getta. Obwieszczało ono o zakazie przemieszczania się ludności w getcie (niem. Allgemeine Gehsperre). Tego samego dnia Rumkowski zorganizował Komisję Wysiedleńczą, sporządzającą listy osób wskazanych do deportacji i to on akceptował skład list. W kolejnych dniach Służby Porządkowe oraz Służby Oddziału Specjalnego składające się z żydowskich policjantów na podstawie list wyciągały ludzi z mieszkań, prowadząc ich na stację kolejową Łódź Radogoszcz.

Dochodziło do szarpanin pomiędzy policją a rodzicami dzieci, a odebranie dziecka trwało nawet kilkanaście minut. Władze niemieckie widząc, że działalność żydowskich oddziałów jest nieskuteczna, skierowały do getta oddziały Gestapo i niemieckiej policji, co doprowadziło do jeszcze brutalniejszego tłumienia oporu, przy użyciu broni. Niemcy strzelali również bez ostrzeżenia, atakując ludzi stojących na ulicy, a także zastrzelili co najmniej około 200 rodziców, którzy nie chcieli oddać swoich dzieci. W przypadku ewakuacji szpitali Niemcy wyrzucali dzieci przez okna.

12 września 1942 zakończyła się Wielka Szpera. Władze niemieckie opublikowały 2 ogłoszenia o ponownym uruchomieniu fabryk i warsztatów od 14 września 1942, wcześniej rozpoczęto wydawanie racji żywnościowych oraz otwarto sklepy. Od tej pory łódzkie getto przede wszystkim funkcjonowało jako obóz pracy przymusowej.

Deportowani Żydzi trafili do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, gdzie łącznie zamordowano około 200 tys. osób, stosując mobilne komory gazowe.

Upamiętnienie

• 29 sierpnia oraz 4 września 2012 w ramach obchodów 70 rocznicy Wielkiej Szpery, odbył się w Łodzi spektakl „Szpera ’42”.
• W ramach projektu „Dzieci Bałut – murale pamięci” w ramach obchodów 70 rocznicy Wielkiej Szpery wrześniu 2012 odsłonięto 3 murale przedstawiające dzieci, na terenie byłego getta, upamiętniające deportację dzieci do obozu zagłady. Do 2017 sportretowano w ten sposób łącznie 25 dzieci.
• W 2015 powstał film dokumentalny w reżyserii Piotra Perza i Piotra Weycherta pt. „Wielka szpera”, opisujący wydarzenia z łódzkiego getta.
• W 2017 w teatrze Dom miał premierę spektakl „Wielka Szpera” Andrzeja Marii Marczewskiego na podstawie dzienników Józefa Zelkowicza.

Przypisy