W leju po bombie – opowiadanie fantastycznonaukowe Andrzeja Sapkowskiego opublikowane w 1993 z gatunku fantastyki militarnej i politycznej, a także tzw. klerykal fiction i politpunku. W 1994 opowiadanie zostało nagrodzone Nagrodą Zajdla.

Akcja opowiadania dzieje się w tytułowym leju po bombie, w alternatywnej rzeczywistości. Polską rządzi Kuria, kraj jest najeżdzany przez paramilitarne oddziały litewskie. Bohaterami opowiadania są dzieci w drodze do szkoły.

Historia

Opowiadanie powstało dla nigdy niewydanej „antyklerykalnej” antologii o nieustalonym tytule, zaproponowanej w 1992. Ukazało się w „Feniksie” (04 (20) 1993) a także w tym samym roku było przedrukowane w skróconej wersji w „Magazynie Wileńskim”. W 1997 było wznowione w fanzinie Gdańskiego Klubu Fantastyki „Czerwony Karzeł” i fanzinie „Fahrenheit”. Rok później opowiadanie ukazało się w białostockim magazynie „Kartki”. Przez kilkanaście lat, od ok. 2001, opowiadanie było też dostępne na dawnej oficjalnej stronie Andrzeja Sapkowskiego.

Było także publikowane w kilku zbiorach opowiadań. W 2000 w Coś się kończy, coś się zaczyna, a w 2012 w Maladie i inne opowiadania.

W 1994 opowiadanie opublikowano w Czechach w antologii Tandaradei!. W 2016 ukazał się przekład serbski (U krateru od bombe) w ramach tłumaczenia zbioru Maladie... (Maladi i druge priče).

Fabuła

Akcja opowiadania dzieje się w tytułowym leju po bombie, w Suwałkach, w alternatywnej rzeczywistości, gdzie mieszkańcy po wybuchu w Czarnobylu stali się popromiennymi mutantami. Polską rządzi Kuria, grasują atakujące obcokrajowców bandy skinów, fragmenty kraju zostały przyłączone do Niemiec, a sama Suwalszczyzna jest miejscem starć paramilitarnych oddziałów litewskich („szaulisów”) z niemieckimi i amerykańskimi (podczas gdy wojska polskie pacyfikują Irak i Czechy). Bohaterami opowiadania są dzieci w drodze do szkoły.

Analiza

Maciej Parowski pisał o opowiadaniu, że jest to „fantastyka militarna i polityczna bliskiego zasięgu... jedno z wielu wyjść Sapkowskiego poza terytorium fantasy”. Marek Szyjewski zaliczył je do „political/social fiction”. Sam Sapkowski napisał o opowiadaniu, że: „jest jedynym moim opowiadaniem, o którym z całą pewnością można powiedzieć, iż nie jest to fantasy. Dzięki „Lejowi…” mogę więc z podniesionym czołem mówić o sobie: „autor science fiction”. Rafał Ziemkiewicz w przedmowie do opowiadania w „Feniksie” zaliczył je jako należące do politpunku (gatunku nawiązującego do historii najnowszej i przedstawiającego polskie realia i rzeczywistość w „punkowy sposób”); tak samo zrobił to anonimowy przedmówca w „Magazynie Wileńskim”. Klasyfikację tę Adam Mazurkiewicz uznał jednak za zbędną „terminologiczną nadprodukcję wewnętrznej krytyki powstającej w obrębie i na potrzeby fandomu”; sam zaś podkreślił, że Sapkowski wykorzystał konwencję science-fiction by uatrakcyjnić opowiadanie o charakterze przygodowym.

Jan Ratuszniak opisał tematykę opowiadania jako ostrzeżenie przed wzrostem nacjonalizmu w Polsce i na świecie, a także brakiem postaw obywatelskich. Tomasz Pacyński podobnie zauważył, że „w tekście widać stosunek autora do ksenofobii, do ludzkiej małości i głupoty”, nazywając je „moralitetem o wolności jednostki. O przyzwoitości w paskudnych czasach”.

Opowiadanie zawiera też motywy antyklerykalne (było pisane dla nigdy niepowstałej antyklerykalnej antologii tematycznej); negatywnie przedstawieni są niektórzy wierzący drugoplanowi bohaterowie (ojciec bohaterki, ksiądz). Marek Oramus wśród tych motywów w opowiadaniu wymienił „wizję Polski uciskanej przez Kościół”, wszechwładzę kleru („kuria może wszystko, więc pacyfikuje kraj ideologicznie”) i wykazywanie „jakim niebezpieczeństwem grozi uległość wobec Kościoła... jak przerost księżych interwencji źle wpływa na wolność jednostki oraz życie prywatne obywateli”.

Postać najeżdżającego Polskę litewskiego generała Żeligauskasa jest ironicznym nawiązaniem do postaci polskiego generała Lucjana Żeligowskiego. Innym nawiązaniem do historii jest ulica imienia Eligiusza Niewiadomskiego, zabójcy prezydenta Narutowicza.

Odbiór

W 1994 opowiadanie zostało nagrodzone Nagrodą Zajdla.

Maciej Parowski ocenił opowiadanie jako „znakomite” i „pyszne”. W 2001 Mariusz Cieślik, recenzując zbiór opowiadań Sapkowskiego uznał to opowiadanie za jeden ze słabszych tekstów tam zamieszczonych, pisząc: „Jak na mój gust, za dużo w tym tekście niezbyt śmiesznych dowcipów”. Przeciwną opinię miał Tomasz Pacyński, recenzując w tym roku ten sam tom, pisząc: „prawdziwą perłą, dla której samej warto zbiór kupić, jest opowiadanie »W leju po bombie«”, oceniając opowiadanie jako dalej aktualne. Z tym jednak w 2009 nie zgodził się Artur Chruściel, pisząc o opowiadaniu, że „urodziło się ono z obaw i diagnoz, które od dawna są już – odpowiednio – martwe i nieaktualne”, równocześnie chwaląc je od innych stron („napisane brawurowo... znakomity efekt łączenia ironii, humoru i tematów poważnych”). Podobnie Marek Oramus już w 1995 uznał tematykę antyklerykalną (klerykal fiction) z wczesnych lat 90. za „sfalsyfikowaną i wtrąconą w niebyt przez rzeczywistość”, ale także chwalił opowiadanie z zastrzeżeniem, że będzie ono pamiętane „nie dla walorów intelektualnych”, ale ponieważ „takiego języka, takiego stężenia gagów, takiego ładunku groteski... nie widziało się dotąd w krajowej SF”. Oramus wrócił do tego opowiadania w 2019, pisząc, że „Narracja skrzy się od dowcipnych szczegółów i paradoksów, ale lektura wywołuje spore przygnębienie: znowu wojna, prawda że lokalna, acz bez żadnego składu ni ładu, jak to na polskiej ziemi. Sapkowski rysuje momentami grubą kreską, ukazując paranoiczną wegetację miejscowej ludności, chowającej się przed kulami i mającej kłopoty z określeniem własnej tożsamości narodowej”.

Według Oramusa, opowiadanie Sapkowskiego zainspirowało opowiadanie Piotra Goćka Jak utopiliśmy Hana Solo z antologii Przedmurze (2016) dziejące się w tym samym rejonie, czasie i mające wiele podobnych wątków.

W 1998 Marek Szyjewski w magazynie „Kartki” poświęcił temu opowiadaniu krótki esej pt. Bomba fantazji. Zrecenzował je pozytywnie, pisząc o nim, że ma „szczególny urok” i zawiera „trochę... magii”.

W 2023 opowiadanie zostało bezpłatnie dostępne dla posiadaczy aplikacji „Nowej Fantastyki” w ramach akcji wspomagania Polskiej Akcji Humanitarnej na rzecz pomocy atakowanej przez Rosję Ukrainie.

Przypisy

Bibliografia

• Kartki [Białystok], 1998 nr 17 s. 61–70
• Magazyn Wileński, 1993 nr 13 s. 20–23, nr 14 s. 20–23, nr 17 s. 21–24

Linki zewnętrzne

• Opowiadanie na stronie Sapkowski Zone.