W Jezioranach – cykliczne słuchowisko radiowe nadawane od 1960 roku przez pierwszy program Polskiego Radia. Cotygodniowa audycja przygotowywana przez Teatr Polskiego Radia opowiada historię wielopokoleniowej rodziny Jabłońskich zamieszkałej w fikcyjnej wsi Jeziorany niedaleko Puław, a także ich otoczenia społecznego: rolników, wiejskich lekarzy, nauczycieli i strażaków.

Pomyślane jako wiejski odpowiednik skierowanych do miejskiego odbiorcy Matysiaków, słuchowisko zarówno opisuje, jak i kształtuje życie mieszkańców polskich wsi. Autorzy za pomocą historii bohaterów opisują zmiany społeczne, gospodarcze i mentalne wśród polskiej ludności wiejskiej, ale także przemycają w ich losach wiedzę praktyczną o nowych metodach uprawy czy sposobach uzyskiwania dofinansowania. Powieść radiowa pozostaje najczęściej słuchaną audycją literacką Polskiego Radia. 7 kwietnia 2019 roku został wyemitowany 3000. odcinek powieści.

Na przestrzeni lat swoich głosów postaciom mieszkańców Jezioran użyczyło wielu spośród najpopularniejszych polskich aktorów radiowych, teatralnych i filmowych, m.in. Zygmunt Kęstowicz, Kazimierz Opaliński, Janusz Paluszkiewicz, Artur Barciś, Teresa Lipowska, Franciszek Pieczka, Danuta Stenka, Henryk Talar i Grzegorz Wons.

Historia

Pomysłodawcą serialu był ówczesny prezes Radiokomitetu Włodzimierz Sokorski. Zgodnie z założeniami powieść radiowa miała wychowywać rolników, szerzyć wiedzę o wsi wśród mieszkańców miast i promować nowe metody upraw i działalność Państwowych Gospodarstw Rolnych.

Pierwszy półgodzinny odcinek „radiopowieści” nagrano 20 maja 1960, a do emisji trafił dziewięć dni później. Autorami scenariusza byli Zofia Posmysz-Piasecka i Władysław Milczarek, a reżyserem Bronisław Dardziński. Obsadę pierwszego odcinka stanowili Janusz Paluszkiewicz w roli wiejskiego listonosza i narratora powieści, Kazimierz Opaliński w roli nestora rodu Jabłońskich, a także Maria Żabczyńska, Zygmunt Kęstowicz, Bogumił Kłodkowski, Hanna Stankówna, Maria Paluszkiewicz i czternastoletni podówczas Piotr Fronczewski.

Już po pierwszych odcinkach serial zyskał olbrzymią popularność wśród radiosłuchaczy. Niemal od początku nadawania audycji była ona bardziej popularna wśród kobiet (słuchało jej 25,4% radiosłuchaczek i 17,6% radiosłuchaczy), ludności wiejskiej i słabiej wykształconej. We wczesnych latach 60. jako ulubiony program radiowy wskazywało ją 20,9% Polaków. Dekadę później serial nadal był jedną z najpopularniejszych audycji radiowych w kraju. We wczesnych latach 70. grupa słuchaczy serialu posłużyła do jednych z pierwszych w Polsce badań socjologicznych wpływu audycji radiowych na publiczność.

Od 1961 przez kilkanaście lat listę dialogową kolejnych odcinków drukowano na łamach Dziennika Ludowego. Gazeta ta również prowadziła rubrykę polemiczną pod nazwą Klub Jezioran, a także rozwijała Kluby Przyjaciół Jezioran w wielu wsiach i miasteczkach Polski. Po każdej emisji programu odczytywano na antenie wybrane listy od słuchaczy opisujące ich przeżycia, życiowe historie i problemy, ale też zawierające propozycje matrymonialne wobec fikcyjnych kawalerów; podobnych listów przychodziły „do rodziny Jabłońskich” setki, w sumie – kilkadziesiąt tysięcy.

Serial emitowany był bez przerwy od 29 maja 1960 roku przez dwie dekady, do grudnia 1981, kiedy to po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego autorzy i obsada zadecydowali o zaprzestaniu nagrywania nowych odcinków. Jeziorany powróciły na antenę Polskiego Radia w maju 1983.

Współcześnie W Jezioranach pozostaje najczęściej słuchaną audycją literacką Polskiego Radia, incydentalnie słucha jej przeszło 2,5 miliona osób a regularnie – blisko 2 miliony. Audycja jest również wysoko oceniana przez słuchaczy.

Na przestrzeni lat autorzy kolejnych odcinków starali się przemycać wśród wątków typowo obyczajowych także informacje praktyczne, jak wiedzę o nowych metodach rolniczych czy rządowych planach restrukturyzacji rolnictwa. Ze względu na tematykę i format, słuchowisko bywa przyrównywane do starszego o dekadę brytyjskiego serialu radiowego The Archers nadawanego przez BBC, a także do Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej. Jako trwały element polskiej kultury audycja trafiła także do podręczników nauki języka polskiego dla obcokrajowców.

Tematyka, czas i miejsce akcji

Akcja powieści radiowej toczy się w tytułowych Jezioranach, fikcyjnej wsi w okolicy Puław w województwie lubelskim. Większość odcinków ma miejsce w teraźniejszości, dzięki czemu scenarzyści mogą wplatać w nią nawiązania do rzeczywistych wydarzeń. Do lat 70. bohaterowie zajmowali się m.in. budową szkoły, remizy, zakładaniem Klubu Rolnika czy sadzeniem tysiąca drzew na Tysiąclecie Państwa Polskiego. W okresie tzw. pierwszej Solidarności postaci wspominały m.in. o strajkach, postulatach reform i demokratyzacji. W ostatnim odcinku przed wprowadzeniem stanu wojennego bohaterowie zastanawiali się m.in. czy nauczyciele powinni mieć prawo do strajku. Obecnie także powieściowy świat wzorowany jest na rzeczywistej Polsce. Z tego względu program bywał oskarżany m.in. o wspieranie samorządowców Polskiego Stronnictwa Ludowego.

Twórcy słuchowiska

Podobnie jak Matysiakowie, serial utrzymany jest w konwencji ultrarealistycznej: odcinki zaczynają się bez czołówki (niekiedy któraś postać bądź lektor radiowy „zaprasza do wysłuchania odcinka numer....”), a współcześnie (2018 r.) końcówka zawiera informacje o twórcach i aktorach tworzących dany epizod.

Pierwszym reżyserem był Bronisław Dardziński, po nim słuchowisko reżyserowali Wiesław Opałek (około 1975 r.), Wojciech Maciejewski i Andrzej Pruski. Od 1994 r. reżyserem pozostaje Jan Warenycia, kierownik literacki Teatru Polskiego Radia. Realizatorami byli kolejno: Jerzy Jeżewski, Andrzej Pruski, Wojciech Truszczyński, a obecnie audycję realizuje Maria Olszewska.

Na przestrzeni lat zmieniali się również scenarzyści serialu. Obecnie autorami większości odcinków są Andrzej Mularczyk, Teresa Lubkiewicz-Urbanowicz i Marek Ławrynowicz, w przeszłości autorami list dialogowych bywali również Zofia Posmysz-Piasecka (zmarła 8 sierpnia 2022 r.), Władysław Milczarek i Andrzej Bartosz.

Obsada aktorska i postaci

W przeciwieństwie do wielu seriali telewizyjnych, aktorzy użyczający swoich głosów postaciom W Jezioranach nie są etatowymi pracownikami radia i pracują nad nagraniami najwyżej kilka dni w miesiącu. Wielu z nich pracuje nad innymi projektami teatralnymi i filmowymi, co często owocuje problemami z ich dostępnością. Na przykład Danuta Stenka od 1991 wcielająca się w postać Joli Jabłońskiej przez dłuższy czas nagrywała swoje kwestie osobno, w chwilach wolnych od dni zdjęciowych na planach filmów, a dopiero na koniec jej głos był dogrywany do pozostałych.

W radiopowieści obowiązuje zasada, że śmierć lub odejście aktora grającego którąś z postaci jest równoznaczne ze śmiercią samej postaci. Przykładowo gdy Andrzej Zaorski nie zdecydował się na powrót do obsady Jezioran po stanie wojennym, grana przez niego postać Bolka Jabłońskiego zginęła w wypadku samochodowym. Podobnie stało się z postaciami granymi przez zmarłych Tadeusza Bartosika i Kazimierza Opalińskiego.

Do 2009 roku przed mikrofonem wystąpiło blisko 200 aktorów.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

• Andrzej Bartosz, [w:] BeataB. Cynkier BeataB. (red.), Kto jest kim w Polsce, edycja IV, tom 1, Warszawa: PAI, 2001, s. 35, ISBN 978-83-223-2691-6 [dostęp 2015-07-14] .
• JarosławJ. Czarnecki JarosławJ., Źle się dzieje w Jezioranach, „Tygodnik Powszechny”, 27, Kraków: Tygodnik Powszechny, 2000a, s. 4, ISSN 0041-4808 .
• JarosławJ. Czarnecki JarosławJ., PSL w Jezioranach, „Wprost”, 27, Warszawa 2000b, s. 3, ISSN 0209-1747 .
• Dziedzictwo mistrzostwa duchowego. Polska w epoce rozbiorów, 1795-1918, [w:] NormanN. Davies NormanN., Serce Europy, wydanie elektroniczne, Otwarte, 26 lutego 2015, ISBN 978-83-240-3041-5 [dostęp 2015-07-14] .
• TeresaT. Kukołowiczowa TeresaT., Czas wolny pracującej zawodowo kobiety zamężnej a jej obowiązki rodzinne, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne”, Remigiusz Sobański, III (1970), Katowice 1970, s. 105–118, ISSN 0137-3447 .
• Stanisław Mędak: W świecie polszczyzny: podręcznik do nauczania języka polskiego dla obcokrajowców; poziom C2 — dla zaawansowanych. Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, 2007. ISBN 978-83-7173-142-6. (pol.).
• Polskie Radio (autor korporacyjny), „W Jezioranach”, [w:] Teatr Polskiego Radia [online], polskieradio.pl, 2015 [dostęp 2015-07-14] .
• ZofiaZ. Posmysz-Piasecka ZofiaZ., WładysławW. Milczarek WładysławW., I odcinek radiopowieści „W Jezioranach”, [w:] Teatr Polskiego Radia, polskieradio.pl, 20 maja 1960 [dostęp 2015-07-15] .
• JerzyJ. Rudzki JerzyJ., Telewizja w środowisku młodzieży wiejskiej, Wrocław-Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Zakład Badań nad Kulturą Masową., 1964, OCLC 503962876 [dostęp 2015-07-14] .
• ŁukaszŁ. Ryba ŁukaszŁ., Edukacyjna rola radia, [w:] EugeniaE. Rostańska, MirosławM. Kisiel (red.), Pedagogika w służbie i działaniu na rzecz regionu: Działania i doświadczenia, Dąbrowa Górnicza: Wyższa Szkoła Biznesu w Dąbrowie Górniczej, 2011, s. 216–222, ISBN 978-83-62897-07-0 [dostęp 2015-07-14] .
• DanutaD. Stenka DanutaD., ŁukaszŁ. Maciejewski ŁukaszŁ., Flirtując z życiem; Danuta Stenka w rozmowie z Łukaszem Maciejewskim, seria Litera Nova, wydanie cyfrowe, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2013, ISBN 978-83-240-2468-1 .brak strony (książka)
• ZofiaZ. Szalczyk ZofiaZ., Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wspiera unowocześnianie polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo w mediach: gospodarstwa rodzinne podstawą europejskiego rolnictwa w odniesieniu do PROW 2007–2013, Warszawa: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, 2011, s. 94–96, ISBN 978-83-7583-322-5 .
• Ulica z latarnią; 1975, [w:] MałgorzataM. Szejnert MałgorzataM., My, właściciele Teksasu. Reportaże z PRL-u, Otwarte, 21 lutego 2013, s. 79–89, ISBN 978-83-240-2097-3 [dostęp 2015-07-14] .
• S.S. Szostkiewicz S.S., Wpływ programu radiowego na słuchaczy (próba eksperymentu badawczego na przykładzie audycji „W Jezioranach”), „Studia Socjologiczne”, 2/1973 (49), Warszawa: Polska Akademia Nauk, 1973, ISSN 0039-3371 .
• ZbigniewZ. Tyszka ZbigniewZ. (red.), Współczesne rodziny polskie w świetle aktualnych badań, Seria: Socjologia, t. 4, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1976, ISSN 0554-8225, OCLC 611684094 .

Linki zewnętrzne

• 45 lecie radiopowieści W Jezioranach