Węgielka karmelitanka
Odontosia carmelita
(Esper, 1798)

Rozpięte imago

Imago w spoczynku
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

stawonogi

Gromada

owady

Rząd

motyle

Podrząd

Glossata

Rodzina

garbatkowate

Podrodzina

Notodontinae

Plemię

Notodontini

Rodzaj

węgielka

Gatunek

węgielka karmelitanka

Synonimy
  • Phalaena (Bombyx) carmelita Esper, 1798

Węgielka karmelitanka (Odontosia carmelita) – gatunek motyla z rodziny garbatkowatych. Zamieszkuje Europę. Gąsienice żerują na brzozach, rzadko na olszach. Osobniki dorosłe są aktywne nocą.

Taksonomia

Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1798 roku przez Eugeniusa J.C. Espera pod nazwą Phalaena (Bombyx) carmelita. Jako miejsce typowe wskazano Gunzenhausen w Niemczech. Jest gatunkiem typowym rodzaju Odontosia, który został wprowadziony w 1819 roku przez Jacoba Hübnera.

Morfologia

Owad dorosły

Motyl o ciele krępej budowy i rozpiętości skrzydeł sięgającej od 40 do 48 mm. Głowa jest zaopatrzona w nieowłosione oczy złożone, krótkie głaszczki i uwstecznioną ssawkę, natomiast pozbawiona przyoczek. Czułki osiągają mniej więcej połowę długości przedniego skrzydła i wykazują dymorfizm płciowy w budowie, będąc ząbkowanymi u samicy, zaś piłkowanymi i obustronnie orzęsionymi u samca. Szeroki tułów porasta wełniste owłosienie. Skrzydło przedniej pary osiąga od 19 do 22 mm długości, a jego krawędź zewnętrzna jest załamana kątowo przy wierzchołku trzeciej odnogi żyłki medialnej, co odróżnia ten gatunek od osobnej węgielki Siewersa. Na tylnej krawędzi tegoż skrzydła leży dobrze rozwinięty ząb z włosowatych łusek. Tło skrzydła przedniego jest brunatnofioletowe do ciemnobrunatnego. Przepaski zębate są niewyraźne, rozjaśnione na białawożółto przy brzegu skrzydła i na przecięciach żyłek. Białawoszare rozjaśnienie obecne jest przy brzegu pola zewnętrznego. Wzdłuż krawędzi zewnętrznej skrzydła leżą ciemne plamy półksiężycowate. Barwa strzępiny jest popielatożółta z ciemnym nakrapianiem. Skrzydło tylne jest szarobrązowe z ciemniejszą nasadą, czarnobrunatną plamą w kącie tylnym i wąską, jasną przepaską przez środek.

Stadia rozwojowe

Jaja są półkuliste, o wysokości między 0,5 a 0,85 mm. Są w większości brudnobiałe z cienkim, przejrzysto-białym chorionem, z wiekiem ciemniejące. Nie są przykrywane łuskami z odwłoka samicy. Powierzchnia chorionu podzielona jest żeberkami na komórki. Większa część jaja ma żeberka wąskie, węższe niż powierzchnia mikropylowa. W komórkach większej części jaja znajdują się duże aeropyle, znacznie większe od szerokości żeberek. Gąsienica opuszcza jajo wygryzając owalny otwór w jego bocznej części.

Ubarwienie gąsienicy jest zielone z parą jasnych prążków biegnących po bokach ciała.

Ekologia i występowanie

Owad ten zasiedla lasy liściaste, zwłaszcza brzeziny, ale także lasy mieszane, zagajniki, parki i ogrody. Gąsienice są foliofagami żerującymi na liściach brzóz (w tym brodawkowatej i omszonej), a rzadko olsz. Owady dorosłe nie pobierają pokarmu i są aktywne nocą. Okres lotu motyli przypada w Europie Środkowej na kwiecień i maj, zaś okres żerowania gąsienic na maj i czerwiec. Zimowanie odbywa się w stadium poczwarki.

Gatunek palearktyczny, europejski, znany jest z Hiszpanii, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Luksemburgu, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy, Rumunii oraz europejskiej części Rosji. W Polsce gatunek ten jest określany jako bardzo rzadki do nieczęstego. Podawany jest z Pomorza, Dolnego Śląska, Parku Krajobrazowego Międzyrzecza Warty i Widawki, Puszczy Białowieskiej i Bieszczadów. Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony został jako gatunek narażony na wyginięcie (VU).

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Krzysztof Jonko: Odontosia carmelita. [w:] Lepidoptera Mundi [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  2. 1 2 3 4 5 Odontosia carmelita – Węgielka karmelitanka. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  3. 1 2 3 Markku Savela: Odontosia. [w:] Funet.fi [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Edward Sołtys: Klucze do oznaczania owadów Polski cz. XXVII Motyle – Lepidoptera, zeszyt 47-50. Notodontidae, Thaumetopoeidae, Thyatriridae, Drepanidae. Warszawa: PWN, Polski Związek Entomologiczny, 1965.
  5. ↑ I.V. Dolinskaya. Key to the Species of Ukrainian Notodontid Moths (Lepidoptera, Notodontidae) on the Egg Characters. „Vestnik zoologii”. 50 (6), s. 517–532, 2016. DOI: 10.1515/vzoo-2016-0059.
  6. ↑ Odontosia carmelita (Esper, 1799). [w:] Fauna Europaea [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  7. ↑ gatunek: Odontosia carmelita (Esper, 1799). [w:] Biodiversity Map [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  8. ↑ Jan Farkač, David Král, Martin Škorupík: Červený seznam ohrožených druhů České republiky. Bezobratlí. List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates.. Praha: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2005. ISBN 80-86064-96-4.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.