Timișoara (daw. pol. Temeszwar, węg. Temesvár, niem. Temeswar, Temeschwar lub Temeschburg) – miasto w zachodniej Rumunii, ośrodek administracyjny okręgu Temesz, przemysł maszynowy, chemiczny, skórzany, włókienniczy, spożywczy. Ważny węzeł komunikacyjny, uniwersytet. Największe miasto i nieoficjalna stolica Banatu.

Historia

Pierwsze wzmianki o Timișoarze pochodzą z 1212 roku. W 1316 r. w mieście rezydował król węgierski Karol I Robert, następnie zamek przeszedł w ręce węgierskiego regenta i wojewody siedmiogrodzkiego Jana Hunyadyego. 20 lipca 1514 r. w mieście został okrutnie stracony György Dózsa – przywódca powstania chłopskiego na Węgrzech i w Siedmiogrodzie. W 1552 roku, po ponad miesięcznym oblężeniu, miasto bronione przez załogę dowodzoną przez Istvána Losonciego zajęli Turcy. Po 164 latach Timișoara na 200 lat znalazła się pod panowaniem Austrii, a następnie należała do węgierskiej części monarchii austro-węgierskiej. W sierpniu 1849 r. Węgrzy i Polacy dowodzeni przez gen. Józefa Bema stoczyli tu jedną z bitew powstania węgierskiego.

W XIX w. węgierski Temeszwar jako pierwsze miasto w Europie i drugie na świecie po Nowym Jorku otrzymał elektryczne oświetlenie uliczne.

20 grudnia 1989 roku po krwawych zamieszkach Timișoara została ogłoszona pierwszym wolnym miastem w Rumunii. Powodem wybuchu buntu było przymusowe przesiedlenie węgierskiego pastora ewangelickiego Lászlo Tőkésa zorganizowane przez tajną policję Securitate.

Demografia

Według spisu z 2002 r. miasto Timișoara liczyło 317 660 mieszkańców. Skład etniczny według spisu z 2002 roku:

Transport

W mieście znajduje się międzynarodowy Port lotniczy Timișoara.

Główną stacją kolejową jest Timișoara Nord.

Zabytki

• Zamek Hunyadych (Castelul Huniade) – zamek, sięgający XIV w., pierwotnie wzniesiony w l. 1308–1315 przez króla Węgier Karola Roberta, następnie na nowo w l. 1443–1447 przez węgierskiego magnata Jánosa Hunyadyego, przebudowywany w XVII-XIX w., współcześnie mieści Muzeum Banatu
• Stary Ratusz z l. 1731–1734
• Katedra św. Jerzego (katedra węgierska) z l. 1736–1754
• Sobór Wniebowstąpienia Pańskiego (katedra serbska) z l. 1745–1748
• Pałac książąt Eugen z XVIII w.
• Dom Cuzy (od nazwiska jego pierwszego właściciela) – powstał w XVIII wieku w stylu barokowym. W 1894 przeszedł pierwszą gruntowną renowację i przebudowę w stylu eklektycznym. Obecnie hotel
• Figura św. Jana Nepomucena z 1722 r.
• Kolumna Trójcy Świętej z 1740 r.
• Figura Maryi i św. Jana Nepomucena z 1756 r.
• Kasyno Wojskowe z l. 1744–1775 (barokowe)
• Pałac serbskich biskupów
• Dom Katarzyny Hertl z 1842, zaprojektowany przez budowniczego Timisoary Antona Schmidta
• Pałac Dykasterii z l. 1855–1860
• Synagoga z l. 1863–1865
• Kościół św. Katarzyny z l. 1887–1889
• Nowa Synagoga z l. 1895–1899
• Ratusz, wzniesiony w XX w. według projektu László Székelyego
• Sobór Trzech Świętych Hierarchów (katedra rumuńska) z l. 1937–1940

Sport

W mieście tym siedzibę ma rumuński klub piłkarski FC Politehnica Timișoara, który został założony w 1921 roku. Drużyna swoje domowe mecze rozgrywa na stadionie im. Dana Păltinișanu, którego pojemność wynosi 32 tys. widzów. Siedzibę ma tu też klub piłkarski Ripensia Timișoara założony w 1928 roku.

Polacy związani z Timișoarą

• Władysław Limanowski (ur. 1840, Rawa Ruska) – projektował miejscowy teatr, przy którego budowie był kierownikiem.

Osoby urodzone w Timișoarze

• Károly Brocky – malarz węgierski (1807–1855)
• Lőrinc Schlauch – kardynał (1824–1902)
• Ion Ivanovici – rumuński kompozytor (1845–1902)
• Hermann Kövess von Kövesshaza – marszałek polny i ostatni Naczelny Dowódca cesarskiej i królewskiej Armii (1854–1924)
• Margaret Matzenauer – amerykańska śpiewaczka pochodzenia węgierskiego (1881–1963)
• Francesco Illy – włoski przedsiębiorca i wynalazca pochodzenia węgierskiego, ojciec włoskiej kawy (1892–1956)
• Károly Kerényi – mitograf węgierski pochodzenia niemieckiego (1897–1973)
• Rudolf Wetzer – rumuński piłkarz (1901–1993)
• Johnny Weissmuller – amerykański aktor i sportowiec pochodzenia saskiego (1904–1984)
• Emerich Vogl – rumuński piłkarz (1905–1971)
• Adalbert Steiner – rumuński piłkarz (1907–1984)
• Iolanda Balaș – rumuńska lekkoatletka pochodzenia węgierskiego (1936–2016)
• Ana Blandiana – poetka (1942–)

Miasta partnerskie

Galeria

• Pałac Camerei de Comerț
• Timișoara
• Teatr Narodowy i Opera
• Plac Zwycięstwa nocą
• Uniwersytet

Zobacz też

• rewolucja w Rumunii
• bitwa pod Temeszwarem

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona internetowa miasta (rum. • ang. • niem. • serb. • węg.)
• Stare zdjęcia miasta Timișoara (rum.)
• Opis i zdjęcia miasta na stronie TPR. [dostęp 2013-09-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-24)]. (pol. • rum.).