Thysanotus

*Thysanotus*
	; Thysanotus multiflorus
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	szparagowce
Rodzina	szparagowate
Rodzaj	Thysanotus
	Nazwa systematyczna
	Thysanotus R. Brown; Prodr. Fl. Nov. Holland.: 282 (1810)
	Typ nomenklatoryczny
	Thysanotus juncifolius (Salisb.) J.H.Willis & Court
Synonimy
	Chlamysporum Salisb.; Halongia Jeanpl.; Isandra Salisb.; Murchisonia Brittan; Thysanella Salisb.;
	Chlamysporum Salisb.; Halongia Jeanpl.; Isandra Salisb.; Murchisonia Brittan; Thysanella Salisb.;
	Homonimy
	Thysanotus Chaudoir, 1848 (biegaczowate); Thysanotus Koliha, 1926 (Lingulida);

Thysanotus R.Br. – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych. Obejmuje 54 gatunki występujące w Australii, przy czym zasięg dwóch gatunków wykracza poza ten kontynent, sięgając południowo-wschodnich Chin i Tajlandii.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckiego słowa θύσανος (thysanos – frędzel) i odnosi się do frędzelkowatych brzegów listków okwiatu.

Zasięg geograficzny

Wszystkie gatunki z rodzaju Thysanotus występują w Australii. Jeden gatunek, T. chinensis, rozszerza zasięg do południowo-wschodnich Chin, Tajwanu, Tajlandii, Wietnamu, Małych Wysp Sundajskich, Wysp Korzennych, Celebes, Filipin i Nowej Gwinei. W Nowej Gwinei występuje również gatunek T. banksii.

W Australii centrum różnorodności rodzaju jest w Australii Zachodniej, gdzie występuje endemicznie 40 gatunków. Ponadto zasięg T. exfimbriatus i T. exiliflorus sięga od Australii Zachodniej do środkowej Australii, T. nudicaulis i T. tenellus do południowo-wschodniej Australii Południowej, T. baueri do Nowej Południowej Walii i Wiktorii, a T. patersonii przez południową Australię do południowego Queensland i na Tasmanię.

Jedynie 6 gatunków Thysanotus nie występuje w Australii Zachodniej. T. racemoides, T. fractiflexus i T. wangariensis występują endemicznie w Australii Południowej, T. virgatus w środkowo-wschodniej Nowej Południowej Walii, a obszar występowania T. juncifolius i T. tuberosus obejmuje wschodnią i południowo-wschodnią Australię.

Morfologia

Pokrój: Wieloletnie rośliny zielne o wysokości do 1 metra.

Pędy: Silnie zredukowane lub wydłużone podziemne kłącze. Pędy naziemne wieloletnie (T. patersonii) lub obumierające każdego roku, wzniesione lub mniej więcej pokładające się, rzadko pnące (T. manglesianus i T. patersonii), bezlistne, proste do rozgałęziających się widlasto lub monopodialnie, na przekroju okrągłe do mniej więcej kanciastych, nagie, owłosione lub z grudkowatymi wypukłościami.

Korzenie: Zwykle liczne, włókniste lub przekształcone w elipsoidalno-cylindryczne bulwy korzeniowe.

Liście: Liście odziomkowe wieloletnie, jednoroczne i często wcześnie więdniejące lub niewykształcane. Blaszki liściowe równowąskie do nitkowatych, płaskie lub okrągłe na przekroju. U nasady rozszerzające się w błoniaste pochwy liściowe.

Kwiaty: Kwiaty obupłciowe, promieniste, szypułkowe, pojedyncze lub zebrane od 2 do 50 w baldach (określany też przez Brittana jako grono o silnie zredukowanych międzywęźlach). Kwiatostany wyrastają pojedynczo na wierzchołku pędu kwiatostanowego; u niektórych gatunków (T. juncifolius i T. sparteus) na pędzie kwiatostanowym wyrastają dodatkowe siedzące lub niemal siedzące kwiatostany. Baldachy mogą też być zebrane w wiechę złożoną lub wierzchotkę. Okwiat złożony jest z sześciu listków położonych w dwóch okółkach, wolnych, jasnofioletowych, fiołkoworóżowych, niebieskich, lawendowych, rzadziej łososiowych lub białych. Trzy listki zewnętrznego okółka są równowąskie do lancetowatych i mają błoniaste brzegi oraz wierzchołek tępy do sztyletowatego. Ich powierzchnia odosiowa może być zielona do fioletowej, niekiedy szaroniebieska. Trzy listki wewnętrznego okółka okwiatu są od szeroko do wąsko eliptycznych i mają frędzelkowate brzegi. Frędzelki osiągają długość od 0,5 do 5 mm. U większości gatunków obecnych jest sześć pręcików, jednak u niektórych gatunków zachodnioaustralijskich pręciki zewnętrznego okółka są silnie zredukowane. Pręciki zwykle układają się nieco grzbietowo, najpewniej w wyniku skręcania nitek. Są równej długości lub te w wewnętrznym okółku są dłuższe. Pylniki osadzone u nasady, proste, wygięte, skręcone lub nieskręcone. Pękają przez wierzchołkowe otworki lub przez wzdłużne szczeliny na całej swojej długości. Zalążnia siedząca, cylindryczna lub kulistawa, górna, trójkomorowa, zwykle z dwoma zalążkami w każdej komorze. Szyjka słupka pojedyncza, prosta lub wygięta.

Owoce: Pękające komorowo torebki okryte listkami okwiatu, zawierające czarne nasiona z osnówką barwy blado słomkowej do żółtej lub pomarańczowej.

Biologia i ekologia

Rozwój: Kwiaty roślin z tego rodzaju pozostają otwarte jedynie przez jeden dzień, zazwyczaj zamykają się wczesnym popołudniem. Pylniki uwalniają pyłek w wyniku drgań wywoływanych przez pszczoły (sonikacja). Kwiaty zapylane są przez samice smuklikowatych z rodzaju Lasioglossum.

Siedlisko: Rodzaj występuje w otwartych wrzosowiskach sklerofilnych, przybrzeżnych wrzosowiskach piaszczystych, równinnych zaroślach solniskowych, suchych lasach eukaliptusowych, a także na pustyniach i w półpustynnych formacjach złożonych z niskich drzew eukaliptusowych i krzewów (mallee).

Cechy fitochemiczne: W bulwach korzeniowych roślin z rodzaju Thysanotus obecne są fruktany oraz aminowe związki wysokoenergetyczne. W roślinach z tego rodzaju notowano również antocyjany (delfinidynę).

Genetyka: Liczba chromosomów 2n wynosi 22; znane są również osobniki tetraploidalne i oktoploidalne.

Systematyka

Pozycja systematyczna: Rodzaj z grupy Arthropodium w podrodzinie Lomandroideae rodziny szparagowatych (Asparagaceae).

Historycznie zaliczana do rodziny liliowatych (np. w systemie Cronquista z 1981 roku), do plemienia Thysanoteae w rodzinie Anthericaceae (systemie Takhtajana z 1997 roku) i do rodziny Laxmanniaceae (np. Thorne w 1992 roku i Chase w 1996 roku).

Wykaz gatunków

Thysanotus acerosifolius Brittan
Thysanotus anceps Lindl.
Thysanotus arbuscula Baker
Thysanotus arenarius Brittan
Thysanotus asper Lindl.
Thysanotus banksii R.Br.
Thysanotus baueri R.Br.
Thysanotus brachiatus Brittan
Thysanotus brachyantherus Brittan
Thysanotus brevifolius Brittan
Thysanotus chinensis Benth.
Thysanotus cymosus Brittan
Thysanotus dichotomus (Labill.) R.Br.
Thysanotus exfimbriatus Sirisena, Conran & T.D.Macfarl.
Thysanotus exiliflorus F.Muell.
Thysanotus fastigiatus Brittan
Thysanotus formosus Brittan
Thysanotus fractiflexus Brittan
Thysanotus fragrans (Brittan) Sirisena, Conran & T.D.Macfarl.
Thysanotus gageoides Diels
Thysanotus glaucifolius Brittan
Thysanotus glaucus Endl.
Thysanotus gracilis R.Br.
Thysanotus isantherus R.Br.
Thysanotus juncifolius (Salisb.) J.H.Willis & Court
Thysanotus kalbarriensis T.D.Macfarl., C.J.French & Conran
Thysanotus lavanduliflorus Brittan
Thysanotus manglesianus Kunth
Thysanotus multiflorus R.Br.
Thysanotus newbeyi Brittan
Thysanotus nudicaulis Brittan
Thysanotus parviflorus Brittan
Thysanotus patersonii R.Br.
Thysanotus pauciflorus R.Br.
Thysanotus pseudojunceus Brittan
Thysanotus pyramidalis Brittan
Thysanotus racemoides Sirisena, T.D.Macfarl. & Conran
Thysanotus ramulosus Brittan
Thysanotus rectantherus Brittan
Thysanotus sabulosus Brittan
Thysanotus scaber Endl.
Thysanotus sparteus R.Br.
Thysanotus speckii Brittan
Thysanotus spiniger Brittan
Thysanotus tenellus Endl.
Thysanotus tenuis Lindl.
Thysanotus teretifolius Brittan
Thysanotus thyrsoideus Baker
Thysanotus triandrus (Labill.) R.Br.
Thysanotus tuberosus R.Br.
Thysanotus unicupensis Sirisena, T.D.Macfarl. & Conran
Thysanotus vernalis Brittan
Thysanotus virgatus Brittan
Thysanotus wangariensis Brittan

Znaczenie użytkowe

Rośliny ozdobne: Dwa gatunki (Thysanotus multiflorus i T. tuberosus) spotykane są sporadycznie w uprawie jako rośliny ozdobne. Pozostałe gatunki nie przyjmują się w uprawie i szybko obumierają. Rośliny te nie są mrozoodporne i wymagają bardzo dużego nasłonecznienia do zakwitnięcia.

Rośliny spożywcze: Bulwy Thysanotus banksii, T. baueri, T. exiliflorus, T. patersonii i T. tuberosus są jadane przez aborygenów australijskich. Bulwy T. tuberosus są słodkie i traktowane jak słodycze.

Rośliny lecznicze: Kwiaty Thysanotus tuberosus wykorzystywane są tradycyjnie w formie naparu w przypadku lekkiego wstrząsu.

Rośliny magiczne: Kwiaty Thysanotus tuberosus wykorzystywane są przez aborygenów australijskich do ochrony energetycznej i odbudowy energetycznej w wyniku wstrząsu i urazu.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-05] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-01-13] (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
↑ Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2022-01-27]. (ang.).
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Alexander S. George (red.): Flora of Australia. T. 45: Hydatellaceae to Liliaceae. Canberra: Australian Government Publishing Service, 1987, s. 308-338. ISBN 0-644-04356-3.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Norman H. Brittan. Revision of the genus Thysanotus R.Br. (Liliaceae). „Brunonia”. 4 (1), s. 67, 1981. DOI: 10.1071/bru9810067.
↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 924, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Chen Xinqi, Minoru N. Tamura: Flora of China. T. 24: Flagellariaceae through Marantaceae. 2000, s. 203.
↑ Margaret G. Corrick: Wildflowers of southern Western Australia. Wyd. 3. Kenthurst, N.S.W.: Rosenberg Pub., 2009, s. 95. ISBN 978-1-877058-84-4.
↑ T. F. Houston: A guide to native bees of Australia. Clayton South, VIC: Csiro Publishing, 2018. ISBN 978-1-4863-0408-0.
1 2 J.G. Conran: Lomandraceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
1 2 3 Udani MeghaU.M. Sirisena Udani MeghaU.M., Systematic studies on Thysanotus R.Br. (Asparagales:Laxmanniaceae), The University of Adelaide, 2010 .
↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
↑ Brands, S.J. (ed.): The Taxonomicon. 1989–. [dostęp 2022-01-25]. (ang.).
↑ James Cullen, Sabina G. Knees, H. Suzanne Cubey, J.M.H Shaw (red.): The European garden flora, flowering plants: a manual for the identification of plants cultivated in Europe, both out-of-doors and under glass. Wyd. 2. T. 1. Cambridge: Cambridge University Press, s. 25-26. ISBN 978-0-521-76147-5.
↑ Tong Kwee Lim: Edible medicinal and non medicinal plants. T. 9: Modified stems, roots, bulbs. Dordrecht: Springer, 2014, s. 81-82. ISBN 978-94-017-9511-1.
↑ Susanne Stephan: Plant Vibrations. Balboa Press, 2021. ISBN 978-1-9822-9129-7.
↑ Clare G. Harvey: The practitioner's encyclopedia of flower remedies: the definitive guide to all flower essences, their making and uses. Wyd. [Third]. London, England: 2014, s. 170. ISBN 978-0-85701-126-8.

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-05] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-01-13] (ang.).

[kew-3] 1 2 3 4 5 6 7 Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).

[ing-4] Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).

[gbif-5] Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2022-01-27]. (ang.).

[fau-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Alexander S. George (red.): Flora of Australia. T. 45: Hydatellaceae to Liliaceae. Canberra: Australian Government Publishing Service, 1987, s. 308-338. ISBN 0-644-04356-3.

[rev-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Norman H. Brittan. Revision of the genus Thysanotus R.Br. (Liliaceae). „Brunonia”. 4 (1), s. 67, 1981. DOI: 10.1071/bru9810067.

[mabberley-8] David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 924, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[foc-9] Chen Xinqi, Minoru N. Tamura: Flora of China. T. 24: Flagellariaceae through Marantaceae. 2000, s. 203.

[wild-10] Margaret G. Corrick: Wildflowers of southern Western Australia. Wyd. 3. Kenthurst, N.S.W.: Rosenberg Pub., 2009, s. 95. ISBN 978-1-877058-84-4.

[bees-11] T. F. Houston: A guide to native bees of Australia. Clayton South, VIC: Csiro Publishing, 2018. ISBN 978-1-4863-0408-0.

[kub-12] 1 2 J.G. Conran: Lomandraceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).

[udani-13] 1 2 3 Udani MeghaU.M. Sirisena Udani MeghaU.M., Systematic studies on Thysanotus R.Br. (Asparagales:Laxmanniaceae), The University of Adelaide, 2010 .

[grin-14] USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).

[tax-15] Brands, S.J. (ed.): The Taxonomicon. 1989–. [dostęp 2022-01-25]. (ang.).

[egf-16] James Cullen, Sabina G. Knees, H. Suzanne Cubey, J.M.H Shaw (red.): The European garden flora, flowering plants: a manual for the identification of plants cultivated in Europe, both out-of-doors and under glass. Wyd. 2. T. 1. Cambridge: Cambridge University Press, s. 25-26. ISBN 978-0-521-76147-5.

[edi-17] Tong Kwee Lim: Edible medicinal and non medicinal plants. T. 9: Modified stems, roots, bulbs. Dordrecht: Springer, 2014, s. 81-82. ISBN 978-94-017-9511-1.

[vibr-18] Susanne Stephan: Plant Vibrations. Balboa Press, 2021. ISBN 978-1-9822-9129-7.

[abo-19] Clare G. Harvey: The practitioner's encyclopedia of flower remedies: the definitive guide to all flower essences, their making and uses. Wyd. [Third]. London, England: 2014, s. 170. ISBN 978-0-85701-126-8.