Tetragonia

Tetragonia
	; Tetragonia czterorożna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	goździkopodobne
Rząd	goździkowce
Rodzina	pryszczyrnicowate
Rodzaj	tetragonia
	Nazwa systematyczna
	Tetragonia Linnaeus; Sp. Pl. 480. 1 Mai 1753
	Typ nomenklatoryczny
	T. fruticosa L.
Synonimy
	Ludolfia Adanson; Tetragonocarpos P. Miller;
	Ludolfia Adanson; Tetragonocarpos P. Miller;

Tetragonia, trętwian (Tetragonia L.) – rodzaj roślin z rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae). Obejmuje 51–57 gatunków. Najwięcej z nich występuje w południowej Afryce (ok. 40), gdzie rosną głównie na suchych siedliskach. Poza tym zasięg rodzaju obejmuje inne kontynenty i wyspy półkuli południowej oraz wschodnią Azję w strefie tropikalnej i umiarkowanej ciepłej. Liczne gatunki związane są z terenami piaszczystymi na brzegach mórz, ale są też i takie, które rosną na terenach skalistych. Niektóre gatunki, np. T. decumbens w południowej Afryce, odgrywają znaczącą rolę w tworzeniu wydm i stabilizacji wybrzeża wydmowego.

Duże znaczenie użytkowe ma tetragonia czterorożna T. tetragonioides (zwana popularnie szpinakiem nowozelandzkim) używana jako warzywo liściowe o podobnych walorach odżywczych i smakowych jak szpinak warzywny. Rozpowszechniona jest w uprawie w krajach o klimacie ciepłym i tropikalnym, gdzie szpinak nie rośnie. W podobny sposób lokalnie spożywane bywają inne gatunki, np. T. decumbens. Roślina ta wykorzystywana jest także jako lecznicza.

Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od słów greckich – tetra znaczącego „cztery” i gonía znaczącego „kąt”. Ustalona została z powodu kształtu owoców.

Morfologia

Pokrój: Rośliny zielne, rzadziej drewniejące u nasady półkrzewy, zarówno jednoroczne jak i byliny. Pędy zwykle pokładające się, gruboszowate, nagie, szczeciniaste lub brodawkowate. Rośliny mają białawe, połyskujące komórki wydzielnicze.

Liście: Skrętoległe (u nasady pędu często naprzeciwległe), ogonkowe, bez przylistków. Blaszka mięsista, jajowata do równowąskiej, całobrzega, z płytkimi zatokami lub klapami, nierzadko z podwiniętymi brzegami, na szczycie zwykle tępa.

Kwiaty: Pojedyncze lub zebrane po 2–3 w pęczkach w kątach liści, siedzące lub szypułkowe, zawsze jednak przez przysadek. Zwykle niepozorne – do 5 mm średnicy, rzadziej do 10 mm, obupłciowe lub jednopłciowe. Działki kielicha zwykle w liczbie czterech lub pięciu, dzwonkowate, przytulone do zalążni, kanciaste na grzbiecie, czasem oskrzydlone lub wyciągnięte w cierń, z łatkami od zewnątrz zielonymi, od wewnątrz czasem żółtymi. Płatków korony brak. Pręcików jest od jednego do 20. Zalążnia dolna lub wpół dolna ma od trzech do 10 komór, w każdej komorze znajduje się pojedynczy zalążek. Szyjek słupka od trzech do 10.

Owoce: Orzechy zamknięte w trwałym okwiecie (stąd podobne do pestkowców). Często kanciaste lub oskrzydlone, nierzadko z cierniami.

Systematyka

Rodzaj z rodziny pryszczyrnicowatych (Aizoaceae), w obrębie której zaliczany jest wraz z czterema innymi do podrodziny Aizooideae Arnott. W niektórych dawniejszych systemach podrodzina ta była podnoszona do rangi rodziny trętwianowatych Tetragoniaceae.

Wykaz gatunków

Tetragonia acanthocarpa Adamson
Tetragonia angustifolia Barnéoud
Tetragonia arbuscula Fenzl
Tetragonia caesia Adamson
Tetragonia calycina Fenzl
Tetragonia chenopodioides Eckl. & Zeyh.
Tetragonia copiapina Phil.
Tetragonia coronata Rye & Trudgen
Tetragonia cristata C.A.Gardner ex A.M.Prescott
Tetragonia crystallina L'Hér.
Tetragonia decumbens Mill.
Tetragonia diptera F.Muell.
Tetragonia distorta Fenzl
Tetragonia echinata Aiton
Tetragonia erecta Adamson
Tetragonia eremaea Ostenf.
Tetragonia espinosae Muñoz
Tetragonia fruticosa L.
Tetragonia galenioides Fenzl
Tetragonia glauca Fenzl
Tetragonia halimoides Fenzl
Tetragonia haworthii Fenzl
Tetragonia herbacea L.
Tetragonia hirsuta L.f.
Tetragonia implexicoma (Miq.) Hook.f.
Tetragonia lasiantha Adamson
Tetragonia macrocarpa Phil.
Tetragonia macroptera Pax
Tetragonia maritima Barnéoud
Tetragonia microcarpa Phil.
Tetragonia microptera Fenzl
Tetragonia moorei M.Gray
Tetragonia namaquensis Schltr.
Tetragonia nigrescens Eckl. & Zeyh.
Tetragonia ovata Phil.
Tetragonia pedunculata Phil.
Tetragonia pillansii Adamson
Tetragonia portulacoides Fenzl
Tetragonia rangeana Engl.
Tetragonia reduplicata Welw. ex Oliv.
Tetragonia robusta Fenzl
Tetragonia rosea Schltr.
Tetragonia saligna Fenzl
Tetragonia sarcophylla Fenzl
Tetragonia schenckii Schinz
Tetragonia sphaerocarpa Adamson
Tetragonia spicata L.f.
Tetragonia tetragonoides (Pall.) Kuntze – tetragonia czterorożna
Tetragonia verrucosa Fenzl
Tetragonia vestita I.M.Johnst.
Tetragonia virgata Schltr.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 3 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-28] (ang.).
1 2 3 Tetragonia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-28].
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 191, ISBN 978-83-62975-45-7 .
↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 183. ISBN 978-83-925110-5-2.
1 2 3 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 926. ISBN 83-214-1305-6.
1 2 Tetragonia L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-08] .
1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 913, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
↑ Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M.: Tetragonia L.. [w:] Flora of Zimbabwe: Cultivated plants [on-line]. [dostęp 2019-11-29].
1 2 3 4 Heidrun E.K. Hartmann: Illustrated Handbook of Succulent Plants: Aizoaceae F-Z. Springer Science & Business Media, 2002, s. 316-317. ISBN 978-3-540-41723-1.
1 2 Jane Forrester: Tetragonia decumbens. [w:] PlantZAfrica [on-line]. South African Biodiversity Institute. [dostęp 2019-11-29].
↑ Tetragonia tetragonioides. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].
1 2 3 4 5 6 Nancy J. Vivrette: Tetragonia Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].
1 2 3 4 5 Tetragonia Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 3 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-28] (ang.).

[ing-3] 1 2 3 Tetragonia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-28].

[checklist-4] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 191, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[gawrys-5] Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 183. ISBN 978-83-925110-5-2.

[slownik-6] 1 2 3 Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 926. ISBN 83-214-1305-6.

[powo-7] 1 2 Tetragonia L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-08] .

[mabb-8] 1 2 3 4 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 913, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[9] Hyde, M.A., Wursten, B.T., Ballings, P. & Coates Palgrave, M.: Tetragonia L.. [w:] Flora of Zimbabwe: Cultivated plants [on-line]. [dostęp 2019-11-29].

[hartmann-10] 1 2 3 4 Heidrun E.K. Hartmann: Illustrated Handbook of Succulent Plants: Aizoaceae F-Z. Springer Science & Business Media, 2002, s. 316-317. ISBN 978-3-540-41723-1.

[ZA-11] 1 2 Jane Forrester: Tetragonia decumbens. [w:] PlantZAfrica [on-line]. South African Biodiversity Institute. [dostęp 2019-11-29].

[12] Tetragonia tetragonioides. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].

[america-13] 1 2 3 4 5 6 Nancy J. Vivrette: Tetragonia Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].

[china-14] 1 2 3 4 5 Tetragonia Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-28].