Teoria cykli hegemonicznych lub teoria długich cykli – teoria stosunków międzynarodowych, stworzona przez George’a Modelskiego. Powstała w oparciu o wcześniejsze teorie m.in. cykli ekonomicznych Kondratiewa i teorii systemów-światów Fernanda Braudela i Immanuela Wallensteina.
Założenia teorii
Głosi ona, że gdy jakieś mocarstwo osiąga rolę mocarstwa hegemonicznego, wyzwanie rzucają mu inne wielkie mocarstwa. Jedno z nich osiąga potęgę równą mocarstwu światowemu i chce zająć jego miejsce, co prowadzi do wojny hegemonicznej – czyli wojny o uzyskanie/utrzymanie statusu hegemona. Modelski stworzył specjalny indeks siły oparty głównie na potędze morskiej. Według Modelskiego w 1518 Portugalia osiągnęła pozycję hegemoniczna w polityce światowej. Rzuciła jej wyzwanie Hiszpania, osiągnąwszy uprzednio równorzędną wobec Portugalii pozycję drugiego światowego mocarstwa. Ten dwubiegunowy układ nie przetrwał, gdyż – co jest charakterystyczne dla teorii Modelskiego – „gdzie dwóch się bije tam trzeci korzysta” – a zatem państwem które osiągnęło pozycję hegemoniczną były Niderlandy (Holandia). W 1688 ta hegemonia została podłamana przez Francję, która z kolei została pokonana przez drugiego pretendenta do hegemoni Wielką Brytanię („I cykl brytyjski”). Mocarstwowej pozycji Wlk. Brytanii wyzwanie rzuciła Francja w postaci wojen napoleońskich. Z tego starcia po raz kolejny zwycięsko wyszła Wielka Brytania („II cykl brytyjski”). Zakończyły go dwie wojny światowe (1914-45) traktowane łącznie jako jeden wielki konflikt hegemoniczny, ale i tym razem główny rywal hegemona – Niemcy nie zwyciężyły. Prawdziwym zwycięzcą nie była jednak również W.Brytania, lecz USA. Po 1945 nowy porządek światowy określała rywalizacja dwóch supermocarstw – USA i ZSRR. Zatem okresy hegemoniczne miałyby trwać od 60 do 90 lat, a wojny (konflikty) hegemoniczne ok. 20 lat. Co ciekawe do tej pory w zasadzie żaden z rywali nie zastąpił hegemona a rolę mocarstwa światowego przejmował zwykle „tertius gaudens” („trzeci zyskujący”) będący nieraz głównym sojusznikiem hegemona (Anglia/Wielka Brytania – sojusznik Niderlandów przeciwko Francji, lub Stany Zjednoczone – jako sojusznik Wielkiej Brytanii przeciwko Niemcom). Jedynym wyjątkiem był rok 1815 kiedy Wielka Brytania ponownie rozpoczęła kolejny cykl hegemoniczny pokonując napoleońską Francję.
Fazy cyklu hegemonicznego:
- wojna hegemoniczna o globalnym (od XVI wieku) charakterze – decydująca o tym kto będzie hegemonem (ang. Macro – decision)
- dominacja – hegemonia mocarstwa światowego (execution)
- delegitymizacja – zakwestionowanie dominacji przez inne wielkie mocarstwa (Agenda-setting)
- dekoncentracja – utrata dominacji pod wpływem działań wschodzących mocarstw: potencjalnego rywala – który staje na czele koalicji mocarstw kwestionujących dotychczasowy ład (challenger), oraz sojusznika który zwykle wygrywa walkę o hegemonie w następnym cyklu
Długie cykle w historii
Ewolucja polityki globalnej
| wojna hegemoniczna | dominacja | delegitymizacja | dekoncentracja |
|---|---|---|---|
| Okres Euroazjatycki | |||
| 1211-1260 wojny mongolskie | 1260-1280 Imperium mongolskie | 1280-1370 (rozpad) | 1370-1405 Tamerlan |
| Okres Euro-atlantycki | |||
| 1494-1516 wojny włoskie i oceaniczne | 1516-1539 Portugalia | 1540 – 1560 | 1560 – 1580 Hiszpania |
| 1580-1609 wojna o niepodległość Niderlandów | 1610-1639 Holandia | 1640-1660 | 1661-1688 Francja |
| 1688-1713 wojny Ludwika XIV | 1714 – 1739 Wielka Brytania (I) | 1740-1763 (wojna sukcesyjna austriacka i wojna siedmioletnia) | 1764-1792 Francja |
| 1792-1815 wojny rewolucyjne i napoleońskie | 1815-1849 Wielka Brytania (II) | 1850-1873 (USA) | 1874-1914 Niemcy |
| Okres atlantycko-pacyficzny | |||
| 1914-1945 I wojna światowa i II wojna światowa | 1945-1973 Stany Zjednoczone | 1973 (kryzys naftowy) | 1974-2000 ZSRR lub Chiny |
| 2030-2050 (prognoza) | 2050-2110 USA (?) | 2110-2140 | 2140 – ? |
Krytyka
Teoria długich cykli G. Modelskiego została poddana krytyce ze strony niektórych historyków i politologów zarzucających jej „cykliczność” i „schematyzm” na przestrzeni dziejów. Kwestionowana jest głównie teza o globalnej hegemonii Portugalii w XVI lub Niderlandów w XVII w. (podczas gdy w rzeczywistości to raczej Hiszpania za panowania Karola V i Filipa II była wiodącym mocarstwem światowym), której nie można porównywać z rzeczywiście hegemoniczną pozycją Wielkiej Brytanii w połowie XIX, czy USA na przełomie XX/XXI wieku. Niezrozumiałe jest też pomijanie wojen hegemonicznych o globalnym charakterze – jak wojna trzydziestoletnia i związana z nią wojna holendersko-portugalska (1602–1663), czy też wojna siedmioletnia (1757-1763), które również miały znaczący wpływ na losy świata.
Teoria długich cykli głosi że w systemie międzynarodowym istnieją tylko dwa główne mocarstwa: hegemon i pretendent do hegemonii, który rzuca mu wyzwanie. Steven E. Lobell twierdzi że jest to uproszczenie, gdyż w praktyce hegemon musi stawić czoła kilku rosnącym w siłę rywalom w różnych obszarach świata.
Pomimo tych zastrzeżeń teoria jest uznawana za interesującą analizę procesów dziejowych dzięki oferowanym przez nią możliwościom badawczym oraz ponadczasowemu spojrzeniu.
Supercykle
Polski badacz Andrzej Gałganek stworzył syntezę teorii systemów-światów Wallensteina i teorii długich cykli Modelskiego ujmując proces dziejowy jako synchronizację procesów politycznych i ekonomicznych w postaci tzw. „supercykli”.
| SUPERCYKL | Początek | Przedział zwrotny | Zamknięcie |
|---|---|---|---|
| 1) 1494-1713 | wojny włoskie (1494-1516) | wojna hiszpańsko-holenderska (1580-1609) | wojny Ludwika XIV (1688-1713) |
| 2) 1713-1945 | wojny Ludwika XIV (1688-1714) | wojny francuskie (1792-1815) | I i II wojny światowe (1914-1945) |
| 3) 1945 – trwa nadal | zimna wojna (1946-1989) | – | – |
Zobacz też
Przypisy
- ↑ http://faculty.washington.edu/modelski/LCGPeolss.htm LONG-CYCLES IN GLOBAL POLITICS.
- ↑ Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s. 340–341.
- ↑ Według George Modelski: Long Cycles in world Politics, Seattle -London, 1973.
- ↑ Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s. 23 – przypis 59.
- ↑ http://filozofia.wiedza.diaboli.pl/historia-hegemonia-kapitalizm/ Filozofia – Historia, hegemonia kapitalizm.
- ↑ Hiszpania w latach 1621–1640 – Niderlandom, Anglii, Francji, Turcji i Szwecji; Wielka Brytania w latach 1889–1912 i 1919-1932 – Francji, Rosji, USA, Niemcom i Japonii.
- ↑ Steven E. Lobell The Challenge of Hegemony Grand Strategy, Trade, and Domestic Politics University of Michigan Press, 2003.
- ↑ Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s. 344.
- ↑ Andrzej Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. Supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 68, 73–74.
Bibliografia
- George Modelski, Long Cycles in World Politics (Seattle: University of Washington Press, 1987).
Linki zewnętrzne
- EVOLUTIONARY WORLD POLITICS HOMEPAGE (ewolucja polityki globalnej)
- Leonid Sawin: Cykle hegemoniczne i kolejna wojna światowa, artykuł na portalu Geopolityka.pl
- Dylan Kissane: 2015 and the Rise of China: Power Cycle Analysis and the Implications for Australia. works.bepress.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-27)].
- Charles F. Doran: Confronting the Principles of the Power Cycle Changing Systems Stvucture, Expectations, and Way