Szereg Fouriera – szereg pozwalający rozłożyć funkcję okresową, spełniającą warunki Dirichleta, na sumę funkcji trygonometrycznych. Nauka na temat szeregów Fouriera jest gałęzią analizy Fouriera. Szeregi Fouriera zostały wprowadzone w 1807 roku przez Josepha Fouriera w celu rozwiązania równania ciepła dla metalowej płyty. Doprowadziło to jednak do przewrotu w matematyce i wprowadzenia wielu nowych teorii. Dziś mają one wielkie znaczenie między innymi w fizyce, teorii drgań oraz przetwarzaniu sygnałów obrazu (kompresja jpeg) i dźwięku (kompresja mp3).
Definicja
Niech dana będzie funkcja okresowa o okresie bezwzględnie całkowalna w przedziale
Trygonometrycznym szeregiem Fouriera funkcji nazywamy szereg funkcyjny następującej postaci:
(1.1) |
o współczynnikach określonych następującymi wzorami:
(1.2) |
(1.3) |
Powyższe wzory po raz pierwszy ujrzały światło dzienne w pracach Jeana-Baptiste Josepha Fouriera. Niemniej jednak po raz pierwszy wyprowadził je Leonhard Euler (prac na ten temat nie opublikował). Z tego względu wzory te noszą nazwę wzorów Eulera-Fouriera.
W fizyce i technice często spotykane jest następujące oznaczenie ( oznacza okres funkcji) nosi nazwę pulsacji lub częstości kołowej. Przy zastosowaniu takiego oznaczenia powyższe wzory przyjmują postać:
(1.1a) |
(1.2a) |
(1.3a) |
Własności
Poniższe twierdzenia dot. rozwijalności funkcji w szereg Fouriera. W dalszym ciągu zakładamy, że okres funkcji wynosi 2T.
Lemat I (całki pomocnicze)
- jest liczbą całkowitą
- są liczbami naturalnymi
Lemat II
Dowód
więc mamy (biorąc cześć rzeczywistą i stosując podstawowe wzory trygonometryczne):
q. e. d.
Lemat III
Jeżeli jest funkcją ciągłą w przedziale z wyjątkiem co najwyżej skończonej ilości punktów i bezwzględnie całkowalną w tym przedziale to
Twierdzenie (Eulera–Fouriera)
Jeżeli szereg o postaci (1.1) jest jednostajnie zbieżny do funkcji to współczynniki wyrażają się wzorami (1.2), (1.3).
Dowód
Mnożąc powyższą równość przez całkując szereg w granicach od do (uwzględniając zbieżność jednostajną szeregu stosujemy twierdzenie o całkowaniu szeregu wyraz po wyrazie) otrzymujemy:
Na mocy lematu I zerują się wszystkie całki po prawej stronie takie że (gdy zeruje się cała suma uogólniona). W związku z tym mamy:
Stąd otrzymujemy wzór (1.2).
Dowód wzoru (1.3) przebiega analogicznie (tym razem mnożymy przez )
Twierdzenie (o rozwijalności funkcji w szereg Fouriera)
Jeżeli funkcja f(x) jest różniczkowalna w punkcie to jej szereg Fouriera jest zbieżny do wartości funkcji w tym punkcie. Innymi słowy: w punktach różniczkowalności funkcję da się rozwinąć w szereg Fouriera.
Dowód
Niech będzie punktem, w którym funkcja f(x) jest różniczkowalna; mamy:
Suma cząstkowa szeregu Fouriera przedstawia się w następujący sposób:
Stosując do tego wyrażenia lemat II, otrzymujemy następujący wzór:
Funkcja podcałkowa w powyższym wzorze jest funkcją o okresie 2T, możemy więc dokonać przesunięcia w dziedzinie i otrzymujemy:
Funkcja tożsamościowo równa 1 na całym zbiorze liczb rzeczywistych jest rozwijalna w szereg Fouriera w każdym punkcie, kładąc mamy:
Mnożąc powyższą równość przez i odejmując obustronnie od równania przedstawiającego sumę cząstkową szeregu, otrzymujemy:
(2) |
Rozważmy następującą granicę:
przy obliczaniu której korzystamy z różniczkowalności funkcji f(x) w punkcie
Możemy określić następującą funkcję:
Mając na uwadze fakt, iż zmiana skończonej ilości wartości funkcji podcałkowej nie wpływa na wartość całki, wzór (2) możemy zapisać w postaci:
Funkcja podcałkowa spełnia założenia lematu Riemanna, tak więc:
czyli:
q. e. d.
Przypisy
- ↑ Transformata Fouriera – prezentacja. [dostęp 2009-12-22].
- ↑ Jahnke 2003 ↓, s. 180-181.
- ↑ Szereg Fouriera, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2021-07-29].
Bibliografia
Linki zewnętrzne
- Polskojęzyczne
- Materiały dydaktyczne DSP AGH. dsp.agh.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-17)].
- Anglojęzyczne
- Eric W. Weisstein, Fourier Series, [w:] MathWorld, Wolfram Research [dostęp 2020-12-12] (ang.).
- Aplet Java obrazujący idee szeregu Fouriera
- Grant Sanderson, But what is a Fourier series? From heat flow to circle drawings, kanał 3blue1brown na YouTube, 30 czerwca 2019 [dostęp 2021-03-15].