Szczeć

Szczeć
	; Morfologia (szczeć pospolita po lewej i owłosiona po prawej)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	szczeciowce
Rodzina	przewiertniowate
Rodzaj	szczeć
	Nazwa systematyczna
	Dipsacus L.; Sp. Pl. 97. 1753
	Typ nomenklatoryczny
	Dipsacus fullonum L.

Szczeć (Dipsacus L.) – rodzaj roślin z rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Obejmuje około 20–21 gatunków. Rośliny te występują w Europie (8 gatunków, z czego trzy są rodzime w Polsce: szczeć wykrawana D. laciniatus, szczeć pospolita D. fullonum i szczeć owłosiona D. pilosus, a uprawiana jest także szczeć sukiennicza D. sativus), w basenie Morza Śródziemnego, w tropikalnej Afryce oraz w Azji, sięgając na wschodzie do obszarów górskich na Sri Lance. Szczeć pospolita jest gatunkiem inwazyjnym w Ameryce Północnej.

Korzenie tych roślin wykorzystywane są jako lecznicze (zwłaszcza D. asper). Charakterystyczne kwiatostany szczeci sukienniczej z licznymi, sztywnymi przysadkami, co najmniej od starożytności używane były jako zgrzebła do gręplowania wełny. Kwiatostany różnych gatunków używane są po zasuszeniu do tworzenia suchych bukietów.

Odziomkowe, sztywne liście o nasadach obejmujących łodygę zbierają w nie wodę i w ten sposób utrudniają dostęp do pędu szkodliwym dla roślin bezkręgowcom. Z kolei sztywne przysadki wspierające kwiaty, a w czasie owocowania – owoce, działają jak katapulta służąca do wystrzeliwania owoców, uruchamiana przez trącające je ptaki i inne zwierzęta.

Morfologia

Pokrój: Rośliny dwuletnie i krótkowieczne byliny, czasem też jednoroczne. Pędy prosto wzniesione, tęgie, na kantach pokryte krótkimi kolcami, osiągające do 2 m wysokości.
Liście: Naprzeciwległe, często nasadami zrośnięte w formę kubeczka zbierającego wodę. Blaszka często pierzasto wcinana, lirowata, ząbkowana lub całobrzega.
Kwiaty: Zebrane w kuliste lub walcowate koszyczki wyrastające wsparte wyrastającymi w okółku długimi, przypominającymi elastyczne kolce lub krótszymi, lancetowatymi podsadkami. Kwiaty w koszyczkach są drobne, wsparte sztywnymi i kolczasto zakończonymi przysadkami. U ich nasady znajduje się kieliszek czterokanciasty zakończony 4 ząbkami lub wycięty. Kielich kubeczkowaty, na szczycie z pierścieniem włosków. Płatki korony cztery, zrośnięte w krótką rurkę, na szczycie z zaokrąglonymi łatkami, białe, jasnoróżowe lub liliowe. Pręciki cztery, wystające z rurki korony. Zalążnia dolna, jednokomorowa, z pojedynczym zalążkiem. Szyjka słupka pojedyncza, zakończona niepodzielonym znamieniem.
Owoce: Niełupka zwieńczona szczecinkami stanowiącymi pozostałość po trwałym kielichu.

Systematyka

Rodzaj tradycyjnie zaliczany był do rodziny szczeciowatych Dipsacaceae. Rodzina ta od systemu APG II z 2003 włączana jest w randze podrodziny Dipsacoideae Eaton do rodziny przewiertniowatych Caprifoliaceae (opcjonalnie, a od systemu APG III z 2009 już definitywnie).

W obrębie rodzaju wyróżniane są dwie sekcje:

Dipsacus – rośliny dwuletnie zasiedlające zwykle miejsca suche i nasłonecznione poniżej 1000 m n.p.m. Mają łodygi kolczaste, liście złączone nasadami, kwiatostany okazałe, jajowate.
Sphaerodipsacus Lange (≡ szczeciniastka Virga) – rośliny jednoroczne i dwuletnie siedlisk świeżych i wilgotnych, sięgające na obszarach górskich wysokości do 4000 m n.p.m. Mają łodygi niekolczaste lub z drobnymi kolcami i niewielkie, kuliste kwiatostany.

Wykaz gatunków

Dipsacus asper Wall. ex DC.
Dipsacus atratus Hook.f. & Thomson ex C.B.Clarke
Dipsacus atropurpureus C.Y.Cheng & Z.T.Yin
Dipsacus azureus Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.
Dipsacus cephalarioides V.A.Matthews & Kupicha
Dipsacus chinensis Batalin
Dipsacus comosus Hoffmanns. & Link
Dipsacus ferox Loisel.
Dipsacus fullonum L. – szczeć pospolita, sz. leśna
Dipsacus gmelinii M.Bieb.
Dipsacus inermis Wall.
Dipsacus japonicus Miq.
Dipsacus laciniatus L. – szczeć wykrawana
Dipsacus leschenaultii Coult. ex DC.
Dipsacus narcisseanus Lawalrée
Dipsacus pilosus L. – szczeć owłosiona
Dipsacus pinnatifidus Steud. ex A.Rich.
Dipsacus × pseudosylvestris Schur
Dipsacus sativus (L.) Honck. – szczeć sukiennicza
Dipsacus strigosus Willd. ex Roem. & Schult.
Dipsacus valsecchii Camarda
Dipsacus walkeri Arn.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 302, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
1 2 Dipsacus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-06-25] .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 321. ISBN 0-333-74890-5.
↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 71, ISBN 978-83-62975-45-7 .
1 2 3 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
1 2 3 4 5 6 7 Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XIII. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 10.
↑ Genus: Dipsacus L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-23].
1 2 3 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. XIV. Flowering Plants. Eudicots, Springer-Verlag, s. 157, ISBN 978-3-319-28532-0 .
↑ Szafer Władysław, Kulczyński Stanisław, Pawłowski Bogumił: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 631. ISBN 83-01-05287-2.

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] 1 2 Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).

[3] Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].

[mabb-4] 1 2 3 4 5 David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 302, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .

[powo-5] 1 2 Dipsacus L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-06-25] .

[philips-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 321. ISBN 0-333-74890-5.

[checklist-7] ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 71, ISBN 978-83-62975-45-7 .

[burnie-8] 1 2 3 GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .

[pawlowski-9] 1 2 3 4 5 6 7 Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XIII. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 10.

[grin-10] Genus: Dipsacus L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-23].

[kubitzki-11] 1 2 3 K.K. Kubitzki K.K. (red.), The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. XIV. Flowering Plants. Eudicots, Springer-Verlag, s. 157, ISBN 978-3-319-28532-0 .

[Szafer-12] Szafer Władysław, Kulczyński Stanisław, Pawłowski Bogumił: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 631. ISBN 83-01-05287-2.