Szatrandż – arabska nazwa gry szachowej, wywodząca się od perskiej gry czaturanga, która ukształtowała się na terenie Azji Środkowej w VII-VIII wieku. Do Europy została sprowadzona przez Arabów w VIII-IX w. po podboju Hiszpanii i była pierwowzorem współczesnych szachów.

Zasady

Celem gry był mat, choć zwycięstwo można było również osiągnąć poprzez ustawienie pozycji patowej bądź zbicie wszystkich bierek przeciwnika. Bierki posiadały następujące nazwy:

• al-szach (król),
• al-firzan („mędrzec” – hetman),
• al-roch („zamek” – wieża),
• al-fil („słoń” – goniec),
• al-faras („jeździec” – skoczek),
• al-beizaq („piechur” – pion).

Pozycja początkowa była niemalże identyczna, jak we współczesnych szachach, jedynie króle oraz hetmany zamienione były między sobą polami. Król, wieża i skoczek poruszały się tak samo, jak według dzisiejszych zasad, natomiast hetman – tylko o jedno pole po przekątnych, a goniec – o dwa pola po przekątnych. Piony mogły poruszać się tylko o jedno pole do przodu, z jedyną możliwością promocji na hetmana. Roszady nie znano. Ograniczenia w stosunku do hetmana i gońca powodowały, iż partie rozwijały się stosunkowo wolno, dlatego niekiedy rozpoczynały się one nie od ustawienia początkowego, ale od określonych pozycji debiutowych, zwanych tabiami.

Historia

Rozkwit szatrandża nastąpił w IX-XI wieku. Zaczęto stosować notację opisową, pojawiła się literatura poświęcona teorii, kompozycji (tzw. mansuby), zapisy partii oraz zbiory zadań. Wprowadzono klasyfikację zawodników z podziałem na pięć kategorii, najlepszych tytułowano „ali” (wyróżnienie na kształt dzisiejszego tytułu arcymistrza). Do grupy tej zaliczano m.in. al-Adliego, al-Ladżladża, Abu'n N'ama, ar-Raziego, as-Suliego, as-Saraksiego, Rabraba oraz Abulfatha. Byli oni również autorami podręczników, np.:

• al-Adli - Kitab ash-shatranj (Księga szatrandża)
• ar-Razi - Al-lutf fy ash-shatranj (Radość z szatrandża)
• as-Suli - Kitab ash-shatranj (Księga szatrandża)
• al-Ladżladż - Kitab mansubat ash-shatranj (Księga strategii w szatrandżu)
• Aliqlidisi - Kitab majmu' fy mansubat ash-shatranj

Po okresie spadku zainteresowania szatrandżem, ponowny jego rozwój nastąpił na przełomie XIV i XV wieku. W okresie tym najbardziej znanym zawodnikiem był Ali Szatrandżi, który uważany był za najlepszego gracza na obszarze państwa Timurydów. Równie dużą popularność przyniosła mu księga al-Hakima oraz traktat o szatrandżu.

Bierki i ich możliwości ruchu

Przypisy

Bibliografia

• W. Litmanowicz, J. Giżycki, Szachy od A do Z, tom II, Warszawa 1987, str. 1173–1183.

Linki zewnętrzne

• Shatranj, the medieval Arabian Chess (ang.)
• Shatranj (ang.)