Stefan Mossor

Stefan Mossor, 1947
generał dywizji
Data i miejsce urodzenia

23 października 1896
Kraków, Austro-Węgry

Data i miejsce śmierci

22 września 1957
Warszawa, Polska

Przebieg służby
Lata służby

1914–1957

Siły zbrojne

Armia Austro-Węgier
Wojsko Polskie
ludowe Wojsko Polskie

Formacja

Legiony Polskie

Jednostki

6 Pułk Strzelców Konnych
Sztab Generalny
Grupa Operacyjna „Wisła”

Stanowiska

zastępca dowódcy pułku
dowódca pułku kawalerii
zastępca szefa SG
dowódca grupy operacyjnej

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa:

wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa:

walki przeciwko partyzantce antykomunistycznej
Akcja „Wisła”

Odznaczenia

Stefan Adolf Mossor (ur. 23 października 1896 w Krakowie, zm. 22 września 1957 w Warszawie) – generał dywizji ludowego Wojska Polskiego, teoretyk sztuki wojennej, twórca jednego z planów wojny obronnej Polski z Niemcami, zastępca szefa Sztabu Generalnego WP (1946–1949), więzień stalinowski.

Życiorys

Młodość

Urodził się w rodzinie inteligenckiej 23 października 1896. Jego rodzicami byli Kazimierz i Józefa Konstancja Kretschmer. Miał dwóch braci Stanisława i Tadeusza (1898–1929). Był wychowywany w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Naukę w szkole średniej rozpoczął w jednym z lwowskich gimnazjów. W latach 1908–1914 kontynuował naukę w Jarosławiu. Kształcił się w tamtejszym C.K. I Gimnazjum, kończąc VII klasę w 1914 (w jego klasie był Stanisław Trojan). Przed wybuchem I wojny światowej dostał się na studia na Akademię Leśną w Wiedniu.

I wojna światowa

Po wybuchu I wojny światowej został skierowany do hufca zapasowego, przemianowanego następnie na 2 pułk piechoty. Został przetransportowany w kierunku Rusi Zakarpackiej. Oddział, w którym służył, pierwszą bitwę stoczył 23 października na terenie Galicji. 29 października jego oddział stoczył bitwę pod Mołotkowem, w trakcie której Stefan Mossor został ranny. Za zasługi podczas bitwy został awansowany do stopnia chorążego. 4 listopada postrzelił się w dłoń i został oddelegowany do pełnienia funkcji telefonisty. Cztery dni później został odesłany do szpitala. 4 grudnia 1914 wstąpił do kawalerii. W lipcu 1915 roku służył w 2 szwadronie 2 pułku ułanów. Był żołnierzem pododdziału, który przebył kampanię karpacką. Wiosną 1915 walczył na Bukowinie. 13 czerwca 1915 szwadron przeprowadził szarżę pod Rokitną. Następnie trafił do Rarańczy, gdzie nastąpił zastój w walkach. 30 września świętował rocznicę wymarszu z Krakowa. W październiku został przerzucony na Wołyń. Podczas pierwszej dekady listopada służył na rzecz walczącego pod Lisowem i pod Kostiuchnówką 3 pułku II Brygady. Podczas jednego z patroli doznał kontuzji lub został ranny. Na początku grudnia 1915 znalazł się w szpitalu. 10 lutego 1916 odszedł do Stacji Zbrojnej Legionów Polskich do Przemyśla. Został wycofany do strefy przyfrontowej. 10 października przybył pod Baranowicze. Po ogłoszeniu aktu 5 listopada odbył kolejną podróż na ziemie Królestwa Polskiego. Pełnił służbę w oddziale sztabowym. W lutym 1917 został patrolowym. 12 marca został oddelegowany do 6 szwadronu 2 pułku ułanów. Wykonywał zadania służby garnizonowej. W maju został awansowany do stopnia kaprala. Po kryzysie przysięgowym pozostał w szeregach 2 pułku ułanów i stanął w Medyce. Na początku 1918 znalazł się w szpitalu. 25 stycznia pełnił służbę w 1 szwadronie będącym pododdziałem pieszym 2 pułku ułanów. W lutym 1918 doszło do buntu, na skutek którego Mossor został internowany i odesłany do Włoch przez Austriaków. Według dokumentów znalazł się w miejscowości Moline, został wcielony do 6 pułku ułanów i dowodził plutonem. W marcu otrzymał urlop do Jarosławia. W sierpniu został wysłany do szkoły oficerów kawalerii w Stockerau. W kolejnym miesiącu przebywał w rodzinnych stronach. Podczas walk z Ukraińcami zaciągnął się do nowo utworzonego szwadronu, a także przedarł się przez zajętą przez Ukraińców wieś Potylicz. Po wykonaniu rozkazu dowódca wystąpił o nadanie mu Orderu Virtuti Militari.

Dwudziestolecie międzywojenne

Po odzyskaniu niepodległości służył w Wojsku Polskim. W styczniu 1919 został awansowany na stopień oficerski. Został przydzielony na etat w 11 pułku ułanów w szwadronie zapasowym pułku znajdującym się w Mińsku Mazowieckim. Półtora miesiąca później przydzielono go do Armii Polskiej we Francji pod dowództwem generała Józefa Hallera. 7 lipca zameldował się w dowództwie i sztabie armii w Krakowie. W czerwcu zajął się formowaniem V dywizjonu syberyjskiego. Podczas wojny polsko-bolszewickiej dowodził 1 szwadronem 4 pułku strzelców konnych.

Rok 1921 rozpoczął jako student Politechniki Lwowskiej. Zostały mu zaliczone 4 semestry. Jako rezerwista na własną prośbę poddał się weryfikacji. Został zweryfikowany jako porucznik, następnie powrócił do 6 pułku strzelców konnych w Hruszowie. Pod koniec lutego ubiegał się o przeniesienie z 6 pułku strzelców konnych do 3 pułku szwoleżerów. 20 kwietnia tego samego roku otrzymał przydział do pułku szwoleżerów. Na skutek reorganizacji Mossor trafił do Płocka. 11 maja został czasowo zastępcą dowódcy 2 szwadronu. 17 stycznia 1922 został przeniesiony na stanowisko pełniącego obowiązki dowódcy 3 szwadronu. 8 marca objął również adiunkturę pułku. 3 sierpnia 1922 otrzymał awans na rotmistrza z lokatą 329. 4 listopada tego samego roku ożenił się z Marią Topczewską. Następnie został oddelegowany do Centralnej Szkoły Jazdy do Grudziądza.

W latach 1921–1927 dowodził szwadronem w 3 pułku Szwoleżerów Mazowieckich w Suwałkach. W latach 1927–1928 był słuchaczem Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Po pierwszym roku nauki, w drodze wyróżnienia, w stopniu majora, skierowany z dniem 25 października 1928 na dwuletni normalny kurs w École Supérieure de Guerre w Paryżu. Po ukończeniu studiów i uzyskaniu tytułu naukowego oficera dyplomowanego z 1 listopada 1930 został przydzielony do Wyższej Szkoły Wojennej na stanowisko wykładowcy. W styczniu 1934 został przeniesiony do 10 pułku strzelców konnych w Łańcucie na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. 15 września 1935 powrócił do Wyższej Szkoły Wojennej.

We wrześniu 1937 marszałek Edward Śmigły-Rydz, na prośbę gen. bryg. Tadeusza Kutrzeby, przydzielił go do jego sztabu na stanowisko I oficera sztabu generała do prac przy GISZ. Od 14 listopada 1937 do 10 stycznia 1938 pod kierownictwem generała Kutrzeby opracował Studium planu strategicznego Polski przeciw Niemcom (do czasu odnalezienia i opublikowania rękopisu studium, nazywanego wówczas „memorandum gen. Kutrzeby”, jego autorstwo przypisywano mylnie Tadeuszowi Kutrzebie). Był autorem publikacji Sztuka wojenna w warunkach nowoczesnej wojny (3 wydania: 1938, 1945, 1986).

W lutym 1939 został odznaczony francuskim Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej. 10 marca 1939 został odsunięty od planowania operacyjnego i objął stanowisko dowódcy 6 pułku strzelców konnych. 27 sierpnia został przydzielony do Armii „Łódź”.

II wojna światowa

Uczestnik wojny obronnej w 1939 w stopniu podpułkownika dyplomowanego, jako dowódca 6 pułku strzelców konnych im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Żółkiewskiego w Kresowej Brygadzie Kawalerii. 11 września został wzięty do niewoli niemieckiej. Został skierowany do Rawy Mazowieckiej, a następnie do obozu przejściowego w Görlitz (Stalag VIII A). Przez pierwszy miesiąc do połowy października pełnił rolę starszego bloku A. Następnie trafił do obozu II A w Prenzlau. Pod koniec lutego 1941 został przeniesiony do Neubrandenburga.

W czasie pobytu w oflagu w Neubrandenburgu 17 kwietnia 1943 wraz z grupą polskich oficerów został przywieziony przez Niemców do Katynia, gdzie zostały odkryte masowe groby ofiar zbrodni katyńskiej. Został tam zapoznany z masowymi grobami polskich oficerów więzionych wcześniej w obozie w Kozielsku. Na podstawie tego pobytu Stefan Mossor sporządził raport z 23 sierpnia 1943, który przekazał Naczelnemu Wodzowi. Po powrocie z Katynia odsunął się od życia obozowego. 11 czerwca został przeniesiony do Oflagu 8 we Frauenbergu pod Lübben. Po przyjeździe podjął starania o odesłanie do Neubrandenburga, przestał wychodzić na apele. 4 sierpnia 1943 został odesłany do Neubrandenburga. W styczniu 1944 został przeniesiony do Oflagu II D Gross-Born. Zabezpieczając się przed zarzutami o kolaborację z Niemcami, sporządził i zakopał na terenie obozu odpisy memoriałów. Obóz Gross Born opuścił jako ostatni.

Po II wojnie światowej

W lutym 1945 zgłosił się do służby w ludowym Wojsku Polskim. Obejmował kolejno stanowisko zastępcy szefa sztabu 1 Armii WP, potem zastępcy dowódcy 12 Dywizji Piechoty. Z początkiem czerwca 1945 został mianowany pułkownikiem i przeniesiony do Warszawy, gdzie został zastępcą szefa I Oddziału Sztabu Generalnego, a potem przewodniczącym Komisji Weryfikacyjnej Wojska Polskiego. We wrześniu 1945 został szefem gabinetu ministra obrony narodowej, zostając awansowany do stopnia generała brygady. Wtedy też ożenił się po raz drugi z Reginą, z którą miał syna Romana (ur. 1946). Został również członkiem komitetu redakcyjnego Bellony. W styczniu 1946 objął stanowisko zastępcy szefa Sztabu Generalnego. W tym samym miesiącu ukazała się książka Sztuka wojenna w warunkach nowoczesnej wojny. Od 1947 był członkiem Polskiej Partii Robotniczej. W lutym 1947 przeprowadzał inspekcje w Wojewódzkich Komitetach Bezpieczeństwa w Katowicach, Krakowie i Lublinie, po których zaproponował, aby jeszcze wiosną 1947 rozpocząć akcję przesiedleń ludności ukraińskiej na Ziemie Zachodnie. Propozycję tę powtórzył 27 marca na posiedzeniu Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, aby ludność ukraińską z województwa rzeszowskiego wysiedlić na zachód Polski. Mossor był dowódcą powołanej w celu przesiedlenia ludności ukraińskiej Grupy Operacyjnej „Wisła” liczącej 19 335 żołnierzy, około 700 milicjantów, kilkudziesięciu funkcjonariuszy UB, oddział Służby Ochrony Kolei liczący 874 ludzi, jedna eskadra 10 samolotów Po-2, 1 Douglas, 4 pociągi pancerne 10 drezyn pancernych. Kiedy 24 kwietnia 1947 prezydium rządu podjęło uchwałę w sprawie Akcji „Wisła” – otrzymał od ministra obrony narodowej marszałka Michała Roli-Żymierskiego nominację na Pełnomocnika Rządu do Spraw Akcji Przesiedlenia Ludności Ukraińskiej i Walki z UPA. Chociaż w dyrektywie nr 7 marszałek Żymierski jasno poinstruował gen. Mossora, że głównym celem Akcji „Wisła” są przesiedlenia, a bezpośrednia walka z UPA jest celem ubocznym, drugorzędnym to w rezultacie tej akcji UPA straciła około 70% stanu osobowego i bazę zaopatrzeniową (praktycznie całą siatkę cywilną) na Rzeszowszczyźnie. W uznaniu zasług został 22 lipca 1947 mianowany został generałem dywizji, po czym objął stanowisko dowódcy V Okręgu Wojskowego w Krakowie. Pod koniec 1949 został przeniesiony na stanowisko szefa Biura Studiów przy MON.

Generał w okresie powojennym często uczestniczył w oficjalnych uroczystościach. Zgodnie z jego wytycznymi zostały zmienione metody walki z podziemiem antykomunistycznym.

13 maja 1950 aresztowany pod zarzutem antypaństwowego „spisku w wojsku” (m.in. wraz ze gen. Stanisławem Tatarem i Jerzym Kirchmayerem). Oskarżano go o to, że w czasie II wojny światowej działał na szkodę państwa i narodu polskiego, sporządzając memoriały, w których „nakreślił projekt faszystowskiej Polski pod protektoratem hitlerowskich Niemiec”, a po 1945 prowadził – wraz z gen. Tatarem, gen. Kirchmayerem, gen. Hermanem, płk. Utnikiem, płk. Jureckim, płk. Nowickim oraz kmdr ppor. Wackiem – działalność szpiegowską skierowaną przeciwko państwu ludowemu. 13 sierpnia 1951 w tzw. „procesie generałów” Najwyższy Sąd Wojskowy, w składzie ppłk Roman Waląg, ppłk Roman Bojko i mjr Teofil Karczmarz, uznał go winnym zarzucanych czynów i skazał na dożywotnie więzienie i degradację. W 1951 wszystkie jego prace zostały wycofane z polskich bibliotek oraz objęte cenzurą. W więzieniu poddawany brutalnym torturom, jednak śledczym nie udało się go złamać i zmusić do obciążenia zarzutami innych, przede wszystkim gen. Wacława Komara i marsz. Żymierskiego. Karę Mossor odbywał w Zakładzie Karnym we Wronkach. 10 grudnia 1955 Rada Państwa skorzystała z prawa łaski i zamieniła karę dożywocia na 15 lat więzienia. Najwyższy Sąd Wojskowy udzielił Mossorowi rocznej przerwy w odbywaniu kary i 13 grudnia 1955 opuścił więzienie. 24 kwietnia 1956 jego sprawa została wznowiona, w efekcie czego postępowanie zostało umorzone, a generała prawnie zrehabilitowano. Po przemianach polskiego października, w listopadzie 1956 powrócił do służby wojskowej, obejmując ponownie stanowisko szefa Biura Studiów przy MON.

Zmarł na serce w Warszawie 22 września 1957, został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach kwatera A30 2 półkole grób 11. Dowództwo LWP reprezentowali na pogrzebie wiceminister obrony narodowej gen. Janusz Zarzycki i szef Sztabu Generalnego gen. Jerzy Bordziłowski, gen. bryg. Adam Czaplewski oraz gen. bryg. Wojciech Jaruzelski. Z powodu wizyty w Chinach w uroczystościach nie wziął udziału minister obrony narodowej gen. Marian Spychalski.

Życie prywatne

Mieszkał w Warszawie. Był dwukrotnie żonaty, od 1922 z Marią z domu Topczewską (zmarłą w 1940), z którą miał syna, a od 1945 z Reginą Ramułt z domu Boufałł (1912–1996), z którą miał syna i córkę oraz pasierba

Ordery i odznaczenia

Zobacz też

Przypisy

  1. Stefan Adolf Mossor [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2019-07-16].
  2. Pałka 2008 ↓, s. 19.
  3. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 33.
  4. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Jarosławiu za rok szkolny 1914. Jarosław: 1914, s. 58.
  5. Księga pamiątkowa poświęcona zjazdowi jubileuszowemu z okazji 50-lecia istnienia Gimnazjum I. w Jarosławiu 1884-1934. Jarosław: 1934, s. 150.
  6. Pałka 2008 ↓, s. 21.
  7. Pałka 2008 ↓, s. 24.
  8. Pałka 2008 ↓, s. 25.
  9. Pałka 2008 ↓, s. 26.
  10. 1 2 3 4 Pałka 2008 ↓, s. 28.
  11. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Jarosławiu za rok szkolny 1916. Jarosław: 1916, s. 11.
  12. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 29.
  13. 1 2 3 4 Pałka 2008 ↓, s. 30.
  14. Pałka 2008 ↓, s. 31.
  15. 1 2 3 4 5 Pałka 2008 ↓, s. 32.
  16. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 36.
  17. 1 2 3 Pałka 2008 ↓, s. 37.
  18. Pałka 2008 ↓, s. 38.
  19. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 43.
  20. Pałka 2008 ↓, s. 44.
  21. Pałka 2008 ↓, s. 45.
  22. Pałka 2008 ↓, s. 46.
  23. Pałka 2008 ↓, s. 48.
  24. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 50.
  25. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 14 z 05.11.1928 r., s. 370.
  26. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 1 z 28.01.1931 r., s. 13.
  27. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 26 stycznia 1934 roku, s. 10.
  28. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 98.
  29. Pałka 2008 ↓, s. 117.
  30. Pałka 2008 ↓, s. 119.
  31. Pałka 2008 ↓, s. 122.
  32. 1 2 3 Pałka 2008 ↓, s. 141.
  33. Pałka 2008 ↓, s. 147.
  34. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 193.
  35. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 196, 198.
  36. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów. Londyn: Gryf, 1982, s. 199.
  37. Pałka 2008 ↓, s. 157.
  38. Pałka 2008 ↓, s. 159.
  39. Pałka 2008 ↓, s. 160.
  40. Pałka 2008 ↓, s. 166.
  41. Pałka 2008 ↓, s. 171.
  42. 1 2 3 4 5 6 Stefan Mossor. Generał, teoretyk wojskowości [online] [dostęp 2019-07-16] (pol.).
  43. Dane osoby z katalogu osób „rozpracowywanych”. katalog.bip.ipn.gov.pl. [dostęp 2019-07-16].
  44. Resortowa rodzina Turczyńskich. niezalezna.pl, 2 stycznia 2014. [dostęp 2015-01-01].
  45. Pałka 2008 ↓, s. 182.
  46. Pałka 2008 ↓, s. 201.
  47. Pałka 2008 ↓, s. 207.
  48. Pałka 2008 ↓, s. 200.
  49. Pałka 2008 ↓, s. 203.
  50. 1 2 Pałka 2008 ↓, s. 254.
  51. Pałka 2008 ↓, s. 254–255.
  52. Pamięci gen. Stefana Mossora [online], www.mysl-polska.pl [dostęp 2019-07-16].
  53. Droga donikąd. Działalność OUN i jej likwidacja w Polsce, Warszawa 1973.
  54. Piotr Różański,Oficerowie II RP kontra wykleci Fokus Historia 2018 Nr 4.
  55. Pałka 2008 ↓, s. 232.
  56. Pałka 2008 ↓, s. 335.
  57. Pałka 2008 ↓, s. 358.
  58. Cenzura PRL. Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu 1 X 1951 r. posł. Zbigniew Żmigrodzki. Nortom: Wrocław, 2002, s. 29. ISBN 83-85829-88-1.
  59. Jan Łożański: W więzieniach PRL. Powojenne wspomnienia kuriera z Sanoka. Brzozów-Rzeszów: Muzeum Regionalne PTTK im. Adama Fastnachta w Brzozowie, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich – Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie, 1991, s. 65. ISBN 83-900130-0-2.
  60. Pałka 2008 ↓, s. 373.
  61. Pałka 2008 ↓, s. 391.
  62. Pałka 2008 ↓, s. 393.
  63. Królikowski 2010 ↓, s. ?.
  64. Pałka 2008 ↓, s. 392.
  65. Janusz Królikowski, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943−1990, t. III, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010, ISBN 978-83-7611-801-7, OCLC 833638240., s. 26.
  66. M.P. z 1947 r. nr 11, poz. 27 „za bohaterskie czyny w walce z niemieckim najeźdźcą, oraz za wybitne zasługi położone przy organizacji i odbudowie Odrodzonego Wojska Polskiego”.
  67. M.P. z 1931 r. nr 132, poz. 199 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
  68. M.P. z 1937 r. nr 260, poz. 410 „za zasługi w służbie wojskowej”.
  69. Dziennik Personalny Ministra Spraw Wojskowych nr 40 z 22 czerwca 1923.
  70. M.P. z 1934 r. nr 259, poz. 338 „za zasługi na polu akcji przeciwpowodziowej w 1934 roku”.
  71. M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 636 „w uznaniu zasług, położonych w poszczególnych działach pracy dla wojska”.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.