Stanisław Swianiewicz (ur. 26 paź.^?/7 listopada 1899 w Dyneburgu, zm. 22 maja 1997 w Chislehurst) – polski ekonomista, prawnik, pisarz i sowietolog, świadek zbrodni katyńskiej.

Pochodzenie i lata młodości

Był synem Stanisława Swianiewicza i Katarzyny Swianiewicz z domu Baranowskiej (1877-1919). Jego rodzina od strony ojca miała szkockie pochodzenie, spolonizowała się prawdopodobnie w XVII wieku. Ojciec był inżynierem kolejnictwa, nadzorował trasę kolejową Dyneburg-Orzeł, matka, absolwentka szkoły dla „szlachetnie urodzonych dziewic” w Wilnie i Kursów Bestużewa w Petersburgu, była nauczycielką w domach prywatnych. Jego pradziadek został stracony w powstaniu listopadowym, dziadek, Ignacy Grzymała-Baranowski uczestniczył w powstaniu styczniowym

Od 1909 uczęszczał do gimnazjum realnego w rodzinnym mieście, tam od 1912 uczestniczył tajnym kółku samokształceniowym, a w 1914 wstąpił do konspiracyjnej organizacji „Wyzwolenie”. W 1915, w związku z kontrofensywą niemiecką w czasie I wojny światowej, został z rodzicami ewakuowany do Orła, tam w 1917 ukończył szkołę średnią. W mieście tym został wybrany prezesem połączonych lokalnych polskich organizacji młodzieżowych, uczestniczył też w organizowaniu oddziału paramilitarnego, którym kierował Józef Skwarnicki. We wrześniu 1917 rozpoczął studia na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Moskiewskiego, które przerwał po ukończeniu I roku. Jesienią 1918 powrócił wówczas do Dyneburga. Tam pracował jako nauczyciel. Zaangażowany w działalność konspiracyjną, otrzymał także nominację na komendanta dyneburskiej Polskiej Organizacji Wojskowej. W czerwcu 1919 wstąpił do Wojska Polskiego, służył w 7 Pułku Artylerii Polowej jako bombardier. Jesienią tego roku został studentem Wydziału Prawa Uniwersytetu Stefana Batorego. Studia łączył ze służbą wojskową – pełnił funkcję cenzora Dyrekcji Poczt i telegrafów w Wilnie. Od maja 1920 służył w 201 Pułku Piechoty, walczył m.in. w bitwie nad Wkrą oraz bitwie nad Niemnem, a także ze swoim oddziałem uczestniczył w zajęciu Wilna w ramach tzw. buntu Żeligowskiego. Nawiązał wówczas współpracę z pismem krajowców – „Gazetą Krajową”. W listopadzie 1920 został awansowany do stopnia plutonowego, w grudniu tego roku bezterminowo urlopowany. Pracował następnie w referacie białoruskim w Centralnym Urzędzie Litwy Środkowej. Stopień podporucznika otrzymał dopiero w 1932.

Dwudziestolecie międzywojenne

W 1921 podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego. Ukończył je w 1924 i do tego samego roku rozpoczął pracę na macierzystej uczelni, jako starszy asystent (początkowo kontrakt odnawiano mu co roku, od 1 września 1934 miał charakter bezterminowy. W 1926 obronił pracę doktorską Psychiczne podłoże produkcji w ujęciu Jerzego Sorela, napisaną pod kierunkiem Władysława Mariana Zawadzkiego, która poświęcił irracjonalnym czynnikom w działalności gospodarczej w myśli Sorela. W 1931 opublikował pracę Lenin jako ekonomista i otrzymał tzw. venia legendi oraz stanowisko docenta. Od 1 stycznia 1935 pracował jako stały adiunkt w Katedrze Ekonomii Politycznej.19 kwietnia 1938 mianowany profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych USB.

Należał do współtwórców polskiej sowietologii, uczestniczył w przygotowaniu koncepcji Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, początkowo kierował w nim Referatem Gospodarczym, od 1933 Seminarium Sowieckim. Badał kwestie szybkiego uprzemysłowienia w systemie sowieckim, w pracy habilitacyjnej (wydanej przez IN-BEW) analizował poglądy ekonomiczne Włodzimierza Lenina, zajmował się także oceną pierwszego planu pięcioletniego w ZSRR. W latach 30. interesował się także uniwersalizmem Othmara Spanna, a następnie gospodarką planową w Niemczech hitlerowskich. W 1938 opublikował pracę Polityka gospodarcza nazistowskich Niemiec, w której badał metody walki z kryzysem gospodarczym Hjalmara Schachta.

Jego prace dotyczyły przede wszystkim historii idei. Z poglądów należał do zwolenników teorii Johna Maynarda Keynesa, opowiadał się za etatyzmem, krytykując jednak pewne jego wynaturzenia w Polsce.

Od 1923 działał w Akademickim Klubie Włóczęgów Wileńskich, od 1930 w wyodrębnionym z niego Klubie Seniorów, z ramienia USB był kuratorem klubu w latach 1934–1939. Publikował w organie Klubu Seniorów – piśmie „Włóczęga”, tam też, obok Seweryna Wysłoucha, był autorem najważniejszych tekstów programowych klubu. Uczestniczył także w spotkaniach tzw. Kółka, które organizował początkowo Bohdan Podoski. Tam poznał swoją żonę – Olimpię Zambrzycką.

Lata II wojny światowej

24 sierpnia 1939 został zmobilizowany jako oficer rezerwy. Został dowódcą kompanii kwatermistrzowskiej w 85 Pułku Piechoty. Walczył w kampanii wrześniowej, m.in. w walkach pod Piotrkowem Trybunalskim, Dorohuskiem, Tomaszowem Lubelskim oraz w bitwie pod Krasnobrodem. Podczas próby przedostania się w stronę granicy węgierskiej wraz z grupą ok. 300 żołnierzy swego oddziału został 28 września 1939 wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Przebywał kolejno w Podwołoczyskach (od 30 września 1939) i obozie przejściowym w Putywlu (od 8 października 1939). 2 listopada 1939 został internowany w Kozielsku. Stamtąd 29 kwietnia 1940 został wysłany w transporcie jeńców do Katynia (był już umieszczony na liście osób przeznaczonych do rozstrzelania (nr 52/2, poz. 67). Znalazł się na stacji stacji Gniezdowo (kilka kilometrów od miejsca zbrodni katyńskiej) i w ostatniej chwili został wyłączony z transportu, a następnie przekazany GUGB, który zamierzał prowadzić przeciwko niemu śledztwo z uwagi na domniemaną współpracę z polskim wywiadem. Wywiad sowiecki zainteresował się przy tym jego pracą o gospodarce niemieckiej. Swianiewicz zdążył jeszcze przez szparę w wagonie obserwować polskich oficerów wywożonych małymi autobusami z szybami zasmarowanymi wapnem w nieznanym kierunku. Tym samym został jedynym polskim świadkiem ostatnich chwil polskich jeńców – więźniem Kozielska, który znalazł się na stacji Gniezdowo.

Został przewieziony do więzienia w Smoleńsku, od 6 maja do grudnia 1940 przebywał w więzieniu NKWD na Łubiance, a następnie w więzieniu butyrskim w Moskwie. W lutym 1941 został skazany przez "kolegium NKWD" na 8 lat pracy przymusowej (łagru) za szpiegostwo na rzecz Polski i Niemiec. Został skierowany do zespołu ustwymskich łagrów w Republice Komi. W sierpniu 1941, w ramach tzw. „amnestii” w wyniku układu Sikorski-Majski, zwolniono go z obozu, ale wkrótce potem ponownie został uwięziony (władze sowieckie miały świadomość znaczenia Swianiewicza jako świadka zbrodni katyńskiej). Zwolniono go ostatecznie 20 kwietnia 1942, po zabiegach dyplomatycznych Stanisława Kota, Wacława Komarnickiego i Kajetana Morawskiego u ambasadora ZSRR przy Rządzie RP na uchodźstwie.

W czerwcu 1942 złożył władzom polskim raport opisujący wywiezienie polskich oficerów z Kozielska. W lipcu 1942 opuścił ZSRR i znalazł się w Teheranie. Następnie przebywał na Bliskim Wschodzie. We wrześniu 1942 napisał kolejne, obszerne sprawozdanie dotyczące więzionych polskich jeńców wojennych, zaginionych, jak wówczas uważano, w ZSRR. Od 1 stycznia 1943 kierował w Jerozolimie Biurem Studiów Bliskiego i Środkowego Wschodu – będącego jedną z agend podległego rządowi Centrum Informacji na Wschodzie. W grudniu 1943 wyjechał do Londynu, gdzie objął stanowisko naczelnika w Wydziale Wschodnim Ministerstwa Informacji i Dokumentacji. Ze stanowiska tego odszedł 6 lipca 1945.

Czasy powojenne

Od 1946 pracował jako profesor ekonomii w The Polish Board of Technical Studies, w latach 1947-1953 działającym jako Polish University College. Od 1947 był członkiem Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego oraz Polskiego Stowarzyszenia Byłych Sowieckich Więźniów Politycznych. W 1947 Iwo Jaworski starał się o sprowadzenie go na Uniwersytet Wrocławski. Ze względu na swoje doświadczenia katyńskie i zaangażowanie się w sprawę nagłośnienia tej zbrodni z zaproszenia tego nie skorzystał. W 1950 był jednym z członków założycieli Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Od 1953 korzystał przez rok z Senior Simon Research Fellowship na Uniwersytecie w Manchesterze. W 1954 przyjął obywatelstwo brytyjskie. W latach 1956–1958 przebywał jako ekspert UNESCO w Indonezji. W tym czasie przyjechała do niego, po 18 latach rozłąki, żona. Od 1958 korzystał ze stypendium London School of Economics. Od 1963 pracował jako profesor w Saint Mary’s University w Halifaksie. W 1965 wydał swoją opus magnum – książkę Forced Labour and Economic Development, w której analizował ekonomiczne podstawy funkcjonowania Gułagu. W latach 1966–1968 był profesorem wizytującym na Uniwersytecie Notre Dame w Indianie, następnie powrócił do Halifaksu, gdzie na miejscowym uniwersytecie pracował do emerytury w 1973, po czym otrzymał tam tytuł professor emeritus. W drugiej połowie 1967 wraz z żoną podpisał się pod listą „Solidarności z Izraelem”, którą przygotowywał Józef Czapski (w tym czasie trwała wojna sześciodniowa). Po śmierci żony w 1974 zamieszkał w Londynie, w domu Kawalerów Maltańskich w Shepherd's Bush, w tym samym roku otrzymał tytuł profesora Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Ostatnie lata spędził w Domu Kombatanta „Antokol” w Chislehurst prowadzonym przez generała Tadeusza Pełczyńskiego i Wandę Pełczyńską.

Latem 1990 odwiedził Polskę, przyjechał wówczas na ślub wnuka.

Zmarł w Chislehurt 22 maja 1997, został pochowany na cmentarzu w Halifaksie, u boku żony

W 2005 powstał biograficzny film dokumentalny poświęcony Stanisławowi Swianiewiczowi pt. Ostatni świadek (scenariusz i reżyseria: Paweł Woldan).

Pamięć o Katyniu

Jego świadectwo stało się częścią opublikowanej w 1948, zredagowanej przez Zdzisława Stahla i Józefa Mackiewicza a opatrzonej wstępem przez gen. Władysława Andersa, książki „Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów”. We wrześniu 1951 i kwietniu 1952 zeznawał przed specjalną komisją Kongresu USA do zbadania zbrodni katyńskiej, występując ze względów bezpieczeństwa w masce. W październiku 1975 uczestniczył w Danii w tzw. przesłuchaniach sacharowskich dotyczących naruszania praw człowieka w krajach bloku wschodniego. Tuz przed tym wydarzeniem został w Londynie napadnięty i pobity przez nieznanych sprawców. W 1976 w Instytucie Literackim wydał wspomnienia W cieniu Katynia, które stały się bestsellerem. W październiku 1989 wszedł w skład Rady Honorowej Komitetu Historycznego Badania Zbrodni Katyńskiej.

Rodzina

W 1926 poślubił Olimpię Zambrzycką, miał z nią czworo dzieci: Marię, po mężu Nagięć (ur. 1928), Witolda (1930–2017), Jerzego (1932–2012) i Bernadettę, po mężu Szeglowską (ur. 1934). Jego wnukiem jest Paweł Swianiewicz.

Publikacje

• Lenin jako ekonomista, 1930, wydana przez Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej
• Polityka gospodarcza Niemiec hitlerowskich, 1938 – wydana przez „Politykę” redagowaną przez Jerzego Giedroycia
• Forced Labour and Economic Development (Obozy pracy a rozwój ekonomiczny) London 1965, ISBN 0-313-24983-0.
• W cieniu Katynia, 1976, wydana przez Instytut Literacki
• Dzieciństwo i młodość, 1996 – wydana w Warszawie nakładem rodziny, zawiera wspomnienia z okresu młodości do roku 1919

Nagrody i wyróżnienia

• Krzyż Walecznych (1920)
• Nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (1976).
• Nagroda Wiadomości dla najlepszej książki roku (1977) - za W cieniu Katynia
• Najlepsza Książka Roku według "The Polish Literary Review" - dla W cieniu Katynia (1977)
• Nagroda Fundacji Jurzykowskiego (1988)
• Nagroda publicystyczna im. Juliusza Mieroszewskiego przyznawana przez paryską Kulturę
• krzyż za udział w wojnie polsko-bolszewickiej lat 1918–1920 (1990)
• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski - zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990.
• doktorat honoris causa Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (1990)

Przypisy

Bibliografia

• Wojciech Łysek: Intelektualny włóczęga. Biografia Stanisława Swianiewicza. Warszawa: Instytut Pileckiego, 2023. ISBN 978-83-67326-28-5.
• Stanisław Swianiewicz „W cieniu Katynia”. hej-kto-polak.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-03)].
• Stanisław Swaniewicz na stronach Paryskiej Kultury
• Stanisław Swianiewicz (1899-1997), ekonomista, sowietolog, historyk, praca zbiorowa pod red. Benona Gazińskiego, Olsztyn, Olsztyn 2010