Samuel Henryk Pełtyn
Data i miejsce urodzenia

1830
Mariampol

Data i miejsce śmierci

30 września 1896
Warszawa

Zawód, zajęcie

wydawca, publicysta

Samuel Henryk Pełtyn albo Samuel Hirsz Peltyn (ur. 1830 w Mariampolu, zm. 30 września 1896 w Warszawie) – polski wydawca i publicysta żydowskiego pochodzenia, redaktor czasopism "Jutrzenka" oraz "Izraelita".

Życiorys

Urodził się w Mariampolu (obszar dzisiejszej Litwy). W młodości pobierał nauki biblijne oraz talmudyczne. Był także nauczycielem języka polskiego, hebrajskiego, znał również biegle jidysz. W 1853 r. przeniósł się do Warszawy. Przez pewien czas pracował jako zarządca księgarni Merzbacha a także kontynuował udzielanie lekcji hebrajskiego. Był jednym z autorów oświeceniowego czasopisma „Jutrzenka: Tygodnik dla Izraelitów Polskich”. Pojął za żonę Salomeę z domu Gladsztern (1846–1935). Związał się przez to z rodziną Hilela Gladszterna, który był redaktorem prasy jidyszowej ("Warszojer Jidisze Cajtung").

Założył oraz przez trzydzieści lat prowadził i redagował tygodnik „Izraelita” (w latach 1866-1896). W "Izraelicie" pisał artykuły i felietony dotyczące historii, religii, etyki, a także odpowiedzi na antysemickie zarzuty

Utrzymywał prywatną korespondencję z pisarką Elizą Orzeszkową

W 1875 r. był członkiem zarządu synagogi na Nalewkach, określanej jako „Synagoga polska”, która odznaczała się używaniem języka polskiego oraz promowaniem przywiązania do Polski

Jest pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 71, rząd 1).

Poglądy

Swoje poglądy religijne i polityczne, społeczne Pełtyn wyrażał przy tworzeniu oraz redakcji tekstów w czasopiśmie „Izraelita”. Jest przedstawicielem polskiego nurtu postępowego, kontynuującego idee oświeceniowe.

Pełtyn na łamach „Izraelity” dążył do rozwoju wiedzy o kulturze polskiej wśród Żydów oraz o Żydach wśród Polaków. Potrafił również pisać o żydowskiej tradycji oceniając ją z punktu widzenia Polaków

Reforma religijna

Samuel Peltyn podkreślał konieczność gruntownej reformy religijnej, wymieniając elementy przestarzałe i ograniczające rozwój. Krytykował rozbudowaną strefę przykazań i nakazów przy ograniczeniu strefy duchowej. Część elementów potrzebnych do reformy judaizmu dostrzegał w chasydyzmie, który był wielokrotnie opisywany na łamach „Izraelity”. Mimo prób gruntownego poznania tego ruchu był on jednak ukazywany w sposób stereotypowy i wielokrotnie fałszywy. Chasydyzm stanowił przykład wprowadzenia zmian w sztywnym obrządku judaistycznym, podobnie jak miał to na celu Pełtyn. W redakcji „Izraelity” starał się zarysować korzystne elementy Chasydyzmu, ale również skrytykować błędne w swoim mniemaniu założenia oraz wynaturzenia

Oprócz zmian rytualnych dążył również do przekształceń tradycyjnych elementów, takich jak oderwanie przywódców religijnych od świeckiej rzeczywistości, a nawet noszenie wyróżniającego się stroju. Nie popierał także odrębnego żargonu i odcinania się od czystego polskiego języka. W ograniczaniu się do pobierania jedynie nauk talmudycznych Pełtyn dostrzegał zagrożenie i czynnik hamujący rozwój swojego społeczeństwa. Postulował dostęp do świeckiej edukacji dla żydowskich dzieci, również dla dziewcząt, proponując zastąpienie cheder „szkołami początkowymi”. Nie popierał także odrębnego żargonu i odcinania się od czystego polskiego języka.

Integracjonizm

Dążył do rozbudzenia poczucia przynależności do Polski wśród Żydów oraz akceptacji przez społeczeństwo polskie. Swoje stanowisko utrzymywał nawet w czasie pogromów antyżydowskich, występujących w całym Królestwie Polskim po 1881 roku, a także w czasie kształtowania się idei syjonistycznych. Postulował o wierność krajowi ojczystemu oraz narodowi, z którym Żydzi zostali związani wspólną historią. Uważał również za niezwykle ważne wypełnianie swoich obowiązków obywatelskich i zaangażowanie w polską politykę.

Twórczość

Większość jego dzieł powstała w języku polskim, nieliczne po hebrajsku, przetłumaczył również wiele dzieł autorów niemieckich na język polski.

  • Podręcznik do języka polskiego przeznaczony dla żydowskich dzieci (opracowany w bardzo młodym wieku)
  • Niewydany manuskrypt „Historya Żydów”
  • Zbiór bajek żydowskich
  • Tłumaczenia dzieł Leopolda Komperta

Przypisy

  1. ↑ Magda Opalski: Polish literature. yivoencyclopedia.org/. [dostęp 2014-01--06]. (ang.).
  2. ↑ Marian Fuks: Peltyn Samuel Cwi (Hirsz Henryk). jhi.pl. [dostęp 2014-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-31)].
  3. ↑ Magda Opalski: Jutrzenka. Encyclopedia YIVO. [dostęp 2014-01-26]. (ang.).
  4. ↑ Marian Fuks: Warszojer Jidisze (Idysze) Cajtung. jhi.pl. [dostęp 2014-01-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-31)].
  5. ↑ M. Lan: Fred, Michael Berenbaum Skolnik: Encyclopedia Judaica. T. 13. Michigan: 2007, s. 222. ISBN 978-0-02-865928-2.
  6. ↑ Władysław Panas: Pismo i rana. Szkice o problematyce żydowskiej w literaturze polskiej,. biblioteka.teatrnn.pl, wyd. Dabar, Lublin 1996. [dostęp 2014-01-15]. s. 5.
  7. ↑ Eleonora Bergman: SYNAGOGA „POLSKA” (UL. NALEWKI 28/30, 39). sztetl.org.pl. [dostęp 2014-01-15].
  8. ↑ Grób Samuela Peltyna w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie
  9. ↑ Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie. Warszawa: Rokart, 2003. ISBN 83-916419-3-7.
  10. ↑ Agnieszka Jagodzińska, Pomiędzy. Akulturacja Żydów Warszawy w drugiej połowie XIX wieku, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, s. 124, ISBN 978-83-229-2954-4, OCLC 316528765.
  11. ↑ Marcin Wodziński: Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu. Dzieje Pewnej idei.. Warszawa: Cyklady, 2003, s. 204-217. ISBN 83-86859-73-3.
  12. ↑ Marian Fuks: Prasa Żydowska w Warszawie 1823-1939. Warszawa: PWN, 1979, s. 95-96. ISBN 83-01-00456-8.
  13. ↑ Agnieszka Jagodzińska, Pomiędzy. Akulturacja Żydów Warszawy w drugiej połowie XIX wieku, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, s. 148, ISBN 978-83-229-2954-4, OCLC 316528765.
  14. ↑ Agnieszka Jagodzińska, Pomiędzy. Akulturacja Żydów Warszawy w drugiej połowie XIX wieku, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, s. 96, ISBN 978-83-229-2954-4, OCLC 316528765.
  15. ↑ Ibidem. s. 100
  16. ↑ red. Cyrus Adler: PELTIN, SAMUEL HIRSH. jewishencyclopedia.com. [dostęp 2014-01-15]. (ang.).

Bibliografia

  • Jan Jagielski: Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, s. 86. ISBN 83-90-66296-5.
  • Agnieszka Jagodzińska, Pomiędzy. Akulturacja Żydów Warszawy w drugiej połowie XIX wieku, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2008, ISBN 978-83-229-2954-4, OCLC 316528765.
  • Marian Fuks Prasa Żydowska w Warszawie 1823-1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1979, s. 85-100. ISBN 83-01-00456-8.
  • Marcin Wodziński, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu. Dzieje pewnej idei, Warszawa: Cyklady, 2003, s. 204-217, ISBN 83-86859-73-3, OCLC 69506158.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.