Roman Zdzisław Wilhelmi (ur. 6 czerwca 1936 w Poznaniu, zm. 3 listopada 1991 w Warszawie) – polski aktor teatralny i filmowy. Jeden z najwybitniejszych polskich aktorów w historii.

Życiorys

Urodził się 6 czerwca 1936 roku jako najstarszy syn Zdzisława i Stefanii Wilhelmich. Miał dwóch młodszych braci, Eugeniusza i Adama. W dzieciństwie został przeniesiony przez rodziców za niesforne zachowanie do szkoły podstawowej z internatem Kolegium Kujawskiego księży salezjanów w Aleksandrowie Kujawskim. Właśnie tam wystąpił w swojej pierwszej sztuce i odkrył zamiłowanie do aktorstwa. Po kilku latach wrócił do Poznania, gdzie ukończył liceum oraz średnią szkołę teatralną (szkołę instruktorów ruchu amatorskiego). Będąc piętnastolatkiem, wygrał konkurs recytatorski organizowany przez poznańskie radio.

Przed egzaminami na studia złamał rękę w łokciu, przez co nie mógł później jej w pełni wyprostować. Wydarzenie to poskutkowało koniecznością ukrywania tej niedoskonałości i poprzez to dobrym opanowaniem gestu. Studiował w PWST w Warszawie, którą ukończył w roku 1958. Na trzecim roku studiów występował już w Teatrze Polskim w roli pazia w sztuce Skowronek Jeana Anouilha. Zaraz po studiach ożenił się i zaczął grać w Teatrze Ateneum, którym kierował Aleksander Bardini. Zamieszkał wówczas, z braku innych możliwości, w pracowni krawieckiej tego teatru. U Bardiniego Wilhelmi wcześniej grał z powodzeniem Stanleya Kowalskiego w Tramwaju zwanym pożądaniem. Była to jedna z ról, którą odgrywał w ramach warsztatów dyplomowych. Jego żona, Danuta, wprowadziła się do niego dopiero po dwóch latach (zamieszkiwali w maszynowni teatru).

Przez pierwsze lata kariery otrzymywał jedynie niewielkie role. Pierwszą znacząca rolą w teatrze było zagranie Murzyna – Wioski w sztuce Murzyni według Jeana Geneta. Pierwszą główną rolę w filmie odegrał w filmie Wiano w 1963 roku. Sam nie był zadowolony z odegrania tej roli, ponieważ była zbyt teatralna, niepasująca do realiów wsi. Później występował w licznych pierwszoplanowych rolach filmowych (Czterej pancerni i pies, Zaklęte rewiry, Kariera Nikodema Dyzmy), często charyzmatycznych.

W serialu Czterej pancerni i pies kręconym w drugiej połowie lat 60. zagrał tylko w pierwszych ośmiu odcinkach, gdyż zgodnie ze scenariuszem jego postać zginęła. Ze względu na popularność serialu twórcy zamierzali wskrzesić odgrywaną postać Olgierda Jarosza, jednak Wilhelmi odmówił, ponieważ w tym czasie otrzymał atrakcyjną propozycję w NRD. Popularność serialu zarówno dla niego, jak i dla pozostałych aktorów grających pierwszoplanowe role, nie przełożyła się na szybką karierę aktorską. Byli jednak prezentowani swoim fanom w różnych częściach Polski, co wiązało się z częstymi libacjami alkoholowymi. Na przełomie lat 60. i 70. nie dostawał w filmie żadnych ról poza serialami młodzieżowymi i dwiema niewielkimi rolami w filmach Stanisława Różewicza. Było to wynikiem założenia, że aktor grający popularną postać w Czterech pancernych nie mógł być kojarzony z negatywnymi bohaterami. W tym czasie za to rozwijała się jego kariera teatralna. W roku 1967 zagrał znaczące role w sztukach: Zmierzch, Męczeństwo i śmierć Jean Paul Marata... oraz Niemcy, a w kolejnych latach były to role w Dozorcy, Sonacie Belzebuba oraz rola Peera Gynta, która okazała się przełomowa dla jego kariery na scenie.

Grane przez niego postacie były charakterystyczne, co w dużej mierze należy przypisywać jego osobowości. Prezentował aktorstwo w różnych gatunkach filmowych od debiutanckiego kina historycznego, przez dramat (Bez znieczulenia, 1979), akcję (Prywatne śledztwo), po komedię (Kariera Nikodema Dyzmy, Alternatywy 4).

Zmarł na raka wątroby. Został pochowany na cmentarzu wilanowskim w Warszawie.

Życie prywatne

Pierwszy związek małżeński zawarł w 1958 roku z Danutą, późniejszą dziennikarką. Drugie małżeństwo zawarł z Mariką Kollar – węgierską tłumaczką, z tego związku pochodzi syn Rafał (ur. 1970). Po rozwodzie w 1976 roku trudna sytuacja Mariki zmusiła ją do emigracji z synem do Austrii.

Filmografia

Nagrody

• 1967: Nagroda zespołowa dla realizatorów i wykonawców serialu pt. Czterej pancerni i pies
• 1980: Nagroda komitetu ds. RTV I stopnia za rolę w serialu pt. Kariera Nikodema Dyzmy
• 1981: Złoty Ekran za osiągnięcie artystyczne w dziedzinie aktorstwa telewizyjnego ze szczególnym uwzględnieniem ról w serialu pt. Kariera Nikodema Dyzmy oraz w spektaklu pt. Proces

FPFF

• 1975: Nagroda aktorska za rolę w filmie pt. Zaklęte rewiry
• 1980: Nagroda aktorska za rolę w filmie pt. Ćma

Festiwal Teatrów Telewizyjnych w Olsztynie

• 1979: Nagroda za rolę w spektaklu pt. Czarownice z Salem

Kaliskie Spotkania Teatralne

• 1979: Nagroda za rolę męską w spektaklu pt. Lot nad kukułczym gniazdem
• 1980: Główna nagroda zespołowa w przeglądzie sztuk telewizyjnych za rolę w spektaklu pt. Czarownice z Salem

Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Moskwie

• 1981: Medal za najlepszą rolę męską oraz nagroda dziennikarzy radzieckich z APN „Nowosti” za rolę w filmie pt. Ćma

Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Imafic '81” w Madrycie

• 1982: Nagroda za najlepszą rolę męską w filmie pt. Wojna światów – następne stulecie

Festiwal Filmów Fantastycznych Triest

• 1982: Nagroda za najlepszą rolę męską w filmie pt. Wojna światów – następne stulecie

Szczeciński Tydzień Teatralny

• 1983: Nagroda zespołowa Wydziału Kultury Uniwersytetu Warszawskiego oraz Puchar Stoczni Szczecińskiej za rolę w spektaklu pt. Dwoje na huśtawce

Upamiętnienie

• Cykliczne Dni Romana Wilhelmiego w Poznaniu.
• Tablica pamiątkowa poświęcona Romanowi Wilhelmiemu na frontonie Sceny na Piętrze w Poznaniu (odsłonięta 3 listopada 2008).
• Skwer Romana Wilhelmiego w Poznaniu, w obrębie Starego Miasta (uroczystość nadania imienia miała miejsce 6 czerwca 2011).
• Pomnik Romana Wilhelmiego w Poznaniu (odsłonięty 3 listopada 2012).
• Tablica pamiątkowa poświęcona Romanowi Wilhelmiemu na budynku przy ul. Sikorskiego 1 (miejsce jego urodzenia) w Poznaniu (odsłonięta 1 grudnia 2012).
• W 2021 imię Romana Wilhelmiego nadano rondu na skrzyżowaniu ulic Alternatywy i Polskie Drogi w warszawskiej dzielnicy Ursynów.

Przypisy

Bibliografia

• Marcin Rychcik, I tak będę wielki, Agencja RYTM 2004 ISBN 83-7399-039-9
• Marcin Rychcik: Roman Wilhelmi. Biografia. Warszawa: Axis Mundi, 2016. ISBN 978-83-64980-18-3.

Linki zewnętrzne

• Roman Wilhelmi w bazie IMDb (ang.)
• Roman Wilhelmi w bazie filmpolski.pl
• Roman Wilhelmi, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby). [dostęp 2021-04-09] .
• Roman Wilhelmi o swoich rolach, wirtualny album
• Roman Wilhelmi: nigdy nie byłem łatwym aktorem. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2016-06-06. [dostęp 2016-10-31].