Rafał Piotr Betlejewski (ur. 30 października 1969 w Gdańsku) – polski performer, artysta parateatralny, copywriter, założyciel Teatru Przezroczystego.

Działalność zawodowa

Rafał Betlejewski jest założycielem agencji reklamowych Cytryna Agencja Reklamowa oraz Koledzy Strategia & Kreacja. Pracował m.in. nad kampanią reklamową mleka Łaciatego i sieci telefonii komórkowej Era. Został także prezesem zarządu Stowarzyszenia Ludzi Reklamy. Do 2017 r. prowadził programy DeFacto i Betlejewski. Prowokacje w TTV. W przeszłości prowadził także audycje w Polskim Radiu RDC Między innymi Betlejewski (sobota) i Science Frikszyn – o nauce przy ludziach (wtorek), z którego odszedł w proteście po zwolnieniu, pełniącej funkcję dyrektora stacji, Ewy Wanat. W 2015 r. wspólnie z Ewą Wanat i Tomaszem Stawiszyńskim założył radio Medium Publiczne w ramach projektu o tej samej nazwie, tworzonego przez zespół dziennikarzy zawodowych i obywatelskich, ekspertów oraz działaczy społecznych.

Akcje społeczne

• W 2016 kontrowersyjny eksperyment telewizyjny w ramach cyklu „Betlejewski. Prowokacje”, nagrany w Radomiu, wyemitowany na antenie telewizji TTV. W programie występują zdesperowani mieszkańcy Radomia poszukujący pracy. Zostali nagrani ukrytą kamerą w zainscenizowanych scenkach podczas fikcyjnej rekrutacji do pracy. W trakcie rozmów kwalifikacyjnych wynajęci aktorzy proponowali nieświadomym uczestnikom programu dobrze płatne zajęcie, jeśli zgodzą się działać niezgodnie z prawem lub świadczyć usługi daleko wykraczające poza standardowe obowiązki służbowe. Eksperyment odbił się szerokim echem, spotkał się z krytyką części środowisk dziennikarskich, uznających działania Rafała Beltejewskiego za nieetyczne. Wojciech Staszewski uznał prowokację Betlejewskiego za "zaprzeczenie dziennikarstwa".
• „Hunger” (2012)
• „Beautiful Agony – Anna Politkovskaya”. W ramach tej akcji, 20 lutego 2014 na swoim kanale na YouTube, Betlejewski zamieścił niespełna dwuminutowe nagranie, w którym masturbuje się i doznaje orgazmu na klatce schodowej, na której została zamordowana Anna Politkowska. W opisie filmu zostało zaznaczone, że jest to jeden z 14 filmów nakręconych przez niego podczas artystycznej rezydencji w Moskwie na zaproszenie Narodowego Centrum Sztuki Współczesnej i Instytutu Polskiego
• „Spal wstyda”. W akcji organizowanej w latach 2001–2004 Betlejewski skierował swój przekaz do pracowników, których nie satysfakcjonowała praca w firmach korporacyjnych: „Wyruchała cię korporacja, przyjdź spalić wstyda”. Happening polegał na wspólnym paleniu śladów pracy w korporacji: firmowych długopisów, dyskietek, opinii o pracowniku itp.
• „Tęsknię za tobą, Żydzie”. Pomysł narodził się w 2004, samo hasło powstało rok później. Na akcję składa się kilka projektów. Jeden z nich polega na fotografowaniu się Polaków w przestrzeni publicznej, w miejscach związanych niegdyś z polskimi Żydami, wraz z pustym krzesłem i położoną na nim kipą. Inną odsłoną akcji jest wypisywanie na murach jej hasła „Tęsknię za tobą, Żydzie”. Artysta sam tworzył tego typu napisy, a także zachęcał do tego innych, za swój cel uznając usamodzielnienie się sloganu, którego obecność w świadomości społecznej zainicjował. Kolejne legalnie i nielegalnie wypisane hasła zaczęły pojawiać się w całej Polsce – ich zdjęcia twórcy mogą umieszczać na stronie internetowej akcji. Również na stronie internetowej artysta stworzył przestrzeń do prezentacji wspomnień o Żydach w Polsce i wyrażania swoich emocji związanych z tymi wspomnieniami. Cel swoich działań określił następująco:

Kolejną odsłoną akcji był happening 11 lipca 2010 (w dzień po 69. rocznicy pogromu w Jedwabnem) pod nazwą „Płonie stodoła”. Betlejewski podpalił we wsi Zawada specjalnie na ten cel wzniesioną stodołę, w której najpierw umieścił symboliczne białe kartki od osób, którym „ciążą nieżyczliwe myśli w stosunku do Żydów”. Artysta – Polak i katolik – w swoim zamierzeniu symbolicznie zamienił się miejscami z ofiarami Holocaustu, przełamał historyczny podział, spróbował odnaleźć się w miejscu, w jakim byli Żydzi w czasie pogromu. Betlejewski nazwał to zdarzenie akcją konfesyjną i ekspiacyjną.

• „Kapliczka telewizyjna”. W 2009 akcie protestu wobec przyjętego przez parlament przepisu ustawy medialnej, mówiącego, że media publiczne mają promować wartości chrześcijańskie, Rafał Betlejewski ustawił na warszawskiej Ochocie kapliczkę, przystrojoną wstążkami i kwiatami, w której centrum zamiast świętego obrazka, znajdował się telewizor. Kapliczka działała przez dwa tygodnie, wzbudzając zainteresowanie przechodniów i mieszkańców, ale także prowokując akty agresji.

Fotografia

• „Poznajmy się. Zielona Góra – tu i teraz”. W 2002 na 40 billboardach, prezentowanych na zielonogórskim deptaku, Betlejewski pod hasłem „Poznajmy się. Zielona Góra: tu i teraz” zaprezentował fotografie znanych mieszkańców miasta w zabawnych i codziennych sytuacjach: komendanta policji, panią Kasię z solarium, pracowników wytwórni wódek, chirurga ze szpitala wojewódzkiego, panią prezydent miasta.
• „Wolę Polskę”. Seria zdjęć wydanych w 2004 na pocztówkach podejmowała problem polskiego kompleksu wobec mieszkańców innych krajów. Betlejewski sfotografował w malowniczych plenerach Rio de Janeiro i Kapsztadu turystów i mieszkańców tych miast, trzymających plansze z napisami wychwalającymi Polskę: „Sopot to dla nas legenda”, „Pomieszkałoby się w Radomiu”, „Bałtyk to prawdziwy wypas”, „Niech żyje bigos”.
• „A ja, czy poszedłbym?”. Także w 2004 artysta stworzył cykl plakatów, przedstawiających kombatantów, uczestników powstania warszawskiego. Bohaterowie zdjęć przybierali na nich niecodzienne pozy, pokazani zostali w zabawnych sytuacjach.

Celem artysty było uwspółcześnienie tematu, pokazanie bohaterów powstania jako ciekawych ludzi, próba odpowiedzi na pytanie, czym dziś jest patriotyzm. Nie było to ostatnie spotkanie artysty z tematyką powstania. Betlejewski jest także autorem scenariusza do antologii komiksu 44 (2007), opowiadającego o losach powstańców warszawskich.

Działania parateatralne

• „Mleko” („Milk – Take Away Theatre”). Pod auspicjami warszawskiego Teatru Rozmaitości – wraz z Agnieszką Podsiadlik, Erykiem Lubosem, Janem Drawnelem, Tomaszem Tyndrykiem, Rafałem Maćkowiakiem – Rafał Betlejewski w ciągu kilku miesięcy 2005 i 2006 wyreżyserował i realizował projekt „Milk – Take Away Theatre”. Afisze reklamowały przedstawienie zamawiane do domu (cena za spektakl – 500 złotych). Jego treść była owiana tajemnicą. Gdy aktorzy (występowali w zmiennym składzie po trzy osoby) zjawiali się w domu, po przywitaniu rozpoczynali półgodzinną nudną prezentację na temat rynkowej sytuacji mleka. Aktorzy pytali widzów o najlepszy slogan reklamowy dla marki mleka, oferując za pomysł nagrodę finansową. Prezentacja przeradzała się w burzę mózgów, jednak żadna z propozycji widzów nie spotykała się z uznaniem aktorów. Artyści zaczynali krytycznie komentować poziom intelektualny publiczności, jej snobizm (chęć sprowadzenia teatru do domu), wystrój wnętrza mieszkania, a nawet miny poszczególnych widzów. Dochodziło do ostrej wymiany zdań, a gdy emocje sięgały zenitu, artyści bez słowa opuszczali mieszkanie. Betlejewski wyjaśniał, że poprzez skrajne emocje chciał wzbudzić w widzu katharsis. Chciał także w ten sposób „zdemaskować zasady rządzące konsumpcjonizmem, odsłonić pułapkę czyhającą za atrakcyjnym opakowaniem, zapytać o rolę teatru”.
• „I Like You and You Like Me”. Projekt został zrealizowany w nowojorskiej galerii Orchard. Wraz ze swoją kuratorką – Barbarą Piwowarską – Betlejewski zamknął się na trzy dni 2006 w sali wystawowej galerii. Społeczne role zawodowe obojga bohaterów (artysta i jego kurator) zostały przemieszane z rolami intymnymi (mężczyzna i kobieta). Pomysł zainspirowany został filmem Departure (2004) Mircei Cantora i akcją „I Like America and America Likes Me” Josepha Beuysa z 1974, w ramach której Beyus spędził w odizolowanym pomieszczeniu w galerii trzy dni z kojotem.
• „Teatr Przezroczysty”. W 2006 i 2007, pod szyldem założonego przez siebie Teatru Przezroczystego, Betlejewski wziął udział w szeregu projektów parateatralnych, które polegały na odgrywaniu typowych ról społecznych (Pisarz, Menadżer, Ojciec w parku, Nauczyciel w pociągu, Artysta na moście, Kuzyn przy obiedzie). Do każdego z przedstawień przygotowywał się, tworząc postać stereotypowego przedstawiciela danej grupy zaopatrywał się w rekwizyty charakterystyczne dla postaci. Wszystkie przedstawienia rozgrywały się w przestrzeni publicznej lub miejscach ogólnie dostępnych, np.: Nauczyciel w pociągu odgrywany był w pociągach InterCity. Aktor, korzystając ze znajomości wypowiedzi typowych dla nauczycieli, zamieszczonych na forach internetowych, inicjował rozmowę z pasażerami. Dopiero przed stacją docelową wręczał współpodróżnym ulotkę z informacją, że wzięli udział w spektaklu. W tych wystąpieniach artysta odgrywał konstrukcje tożsamościowe (włączając w to także role społeczne, które rzeczywiście pełni w życiu, np. ojca), aby – jak sam mówił – „móc odzyskać nad nimi kontrolę i wprowadzić je w życie na własnych warunkach”.
• „Teatr Jednego Dnia”. W 2009 Betlejewski we współpracy z Instytutem Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego wystosował apel, aby 27 marca 2010 z okazji Dnia Teatru każdy odegrał samego siebie. Akcję nazwał Teatrem Jednego Dnia. Artysta określił to działanie jako akcję konceptualną, rozgrywającą się przede wszystkim w przestrzeni mentalnej uczestników. Jej celem było uświadomienie ludziom, że wszyscy na co dzień nieświadomie odgrywają przeróżne role społeczne.

Publikacje

• „365 lekcji religii dla całej rodziny, która chce się wyzwolić”, nakładem własnym, Warszawa 2022, ISBN 978-83-951096-1-4

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona akcji „Tęsknię za Tobą, Żydzie”. [dostęp 2010-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-23)].
• LudmiłaL. Anannikova LudmiłaL., AnnaA. Pawłowska AnnaA., „Prowokacje Betlejewski”: Proponował zdesperowanym ludziom przestępczą pracę i ich upokarzał. „Być może przekroczyłem zasady” [online], wyborcza.pl, 25 września 2016 .
• Rafał Betlejewski, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy). [dostęp 2021-04-09] .