Porfiriusz (gr. Πορφύριος) – wieloryb, który atakował i zatapiał okręty na wodach w pobliżu Konstantynopola w VI wieku. Aktywny przez okres ponad pięćdziesięciu lat, budził wielkie zaniepokojenie bizantyjskich żeglarzy; cesarz Justynian I nakazał unieszkodliwienie go. Ostatecznie wieloryb, wyrzucony na brzeg na jednej z plaż Morza Czarnego, został zabity i pocięty na kawałki przez grupę uzbrojonych miejscowych.

Imię

Imię Porfiriusz (stgr. Πορφύριος, ang. porphyrios) nadali wielorybowi bizantyjscy żeglarze. Niekiedy określano go imionami zbliżonymi, jak Porfyrion, Porfiry bądź Porfyrio. Pochodzenie imienia nie jest wyjaśnione; niewykluczone, że wieloryba nazwano tak na cześć sławnego wówczas woźnicy Porfiriusza, bądź przez wzgląd na mitologicznego giganta Porfyriona.

Anthony Kaldellis zasugerował, że imię zwierzęcia mogło wynikać ze skojarzenia z purpurą cesarską i stanowić znak respektu, jakim żeglarze darzyli Porfiriusza. Podobny pogląd wyrazili Sian Lewis i Lloyd Llewellyn-Jones. James Allan Stewart Evans przypuścił, że imię wieloryba było bezpośrednim odniesieniem do ciemnopurpurowej (porphyra) barwy zwierzęcia. Do podobnych wniosków doszli John Papadopoulos i Deborah Ruscillo, a także Daniel Ogden, według którego nazwę Porphyrios należałoby tłumaczyć jako purpurowy chłopczyk (ang. purple boy).

Życie

Głównym źródłem wiedzy na temat wydarzeń związanych z Porfiriuszem są Historia Wojen i Historia Sekretna Prokopiusza z Cezarei. Według jego opisu wieloryb miał prawie 14 metrów długości i niecałe 5 metrów szerokości.

W owym czasie o wielorybach wiedziano niewiele i często określano je jako morskie potwory. Konkretna przynależność gatunkowa Porfiriusza nie jest możliwa do ustalenia, a jako najbardziej prawdopodobne uznaje się, że mógł być kaszalotem bądź wybitnie dużą orką. Za pierwszą możliwością przemawiają długość życia zwierzęcia, jego rozmiary i temperament. Z kolei geograficzne umiejscowienie wydarzeń wskazywać mogłoby raczej na częściej występującą w okolicach Konstantynopola orkę. Zarówno czarny kolor orki, jak i brunatnoszary kaszalota mogłyby zostać przez ówczesnych obserwatorów łatwo pomylone z purpurą.

Według relacji Prokopiusza przez ponad 50 lat, z kilkoma nieregularnymi przerwami, Porfiriusz atakował okręty znajdujące się w okolicy Konstantynopola. Najczęściej napotykano go w cieśninie Bosfor. Wieloryb rzucał się zarówno na łodzie rybackie czy kupieckie, jak i na okręty wojenne. W wyniku jego ataków wiele jednostek zatonęło, a z czasem świadomość zagrożenia wśród żeglarzy wzrosła na tyle, że niejednokrotnie kapitanowie okrętów zmieniali trasę rejsu na wieść o pojawieniu się Porfiriusza na danym akwenie. Problemy wywołane przez ataki spotkały się z reakcją cesarza Justyniana, który nakazał unieszkodliwienie wieloryba, co okazało się jednak niemożliwe do realizacji.

Zgodnie z relacją Prokopiusza Porfiriusz wypadł ostatecznie na jedną z plaż Morza Czarnego, gdzie, nie mogąc dostać się z powrotem do wody, napotkał śmierć z rąk grupy okolicznych mieszkańców. Śmierć Porfiriusza miała według Prokopiusza przynieść ulgę mieszkańcom cesarstwa, jakkolwiek spekulowano, że zabite wówczas zwierzę mogło być innym wielorybem, niezwiązanym w żaden sposób z serią ataków i zatonięć.

W kulturze

Historia Porfiriusza jest pierwszym zachowanym opisem wieloryba atakującego żeglarzy. Jego dzieje wspomniane zostały w Zmierzchu i upadku Cesarstwa Rzymskiego pióra Edwarda Gibbona; do historii Porfiriusza odnosił się także późniejszy komentator dzieła Gibbona, George Horne. Przypadek był znany Hermanowi Melville'owi i został przezeń wspomniany w powieści Moby Dick. Porfiriusz pojawia się też w powieści Roberta Gravesa pt. Belizariusz. Na kartach tejże powieści Justynian wysyła tytułowego bohatera w morski pościg za wielorybem.

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Keith Hansley, The Tale Of A Monstrous Whale That Harassed Ships In the Age Of Justinian [online], The Historian's Hut, 2020 [dostęp 2023-04-05] (ang.).
  2. 1 2 3 Matthew Crow, Littoral Leviathan: Histories of Oceans, Laws, and Empires, [w:] Edward Cavanagh (red.), Empire and Legal Thought: Ideas and Institutions from Antiquity to Modernity, Leiden: Brill, 2020, s. 362, ISBN 978-90-04-43098-3.
  3. ↑ Porphyry the whale, [w:] Oliver Nicholson (red.), Oxford Dictionary of Late Antiquity, 2018, ISBN 978-0-19-866277-8.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Anthony Kaldellis, Prokopiusz, The Secret History: with Related Texts, Indianapolis: Hackett Publishing, 2010, s. 171–172, ISBN 978-1-60384-408-6 (ang.).
  5. 1 2 Sian Lewis, Lloyd Llewellyn-Jones, Wild animals, [w:] The Culture of Animals in Antiquity: A Sourcebook with Commentaries, London: Routledge, 2018, ISBN 978-1-351-78249-4 (ang.).
  6. 1 2 3 James Allan Stewart Evans, The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power, London: Routledge, 2002, s. 293, ISBN 978-1-134-55976-3 (ang.).
  7. 1 2 3 4 5 Anthony Kaldellis, A Cabinet of Byzantine Curiosities, Oxford University Press, 2017, s. 32, ISBN 978-0-19-062594-8.
  8. 1 2 3 4 5 John Papadopoulos, Deborah Ruscillo, A Ketos in Early Athens: An Archaeology of Whales and Sea Monsters in the Greek World, „American Journal of Archaeology”, 106 (2), 2002, s. 187–227, DOI: 10.2307/4126243, ISSN 0002-9114, JSTOR: 4126243.
  9. 1 2 Daniel Ogden, Perseus, London: Routledge, 2008, s. 87, ISBN 978-1-134-09062-4 (ang.).
  10. ↑ Arnaud Zucker, Zoology, [w:] Stavros Lazaris (red.), A Companion to Byzantine Science, t. 6, Leiden: Brill, 2020, s. 281, ISBN 978-90-04-41461-7 (ang.).
  11. 1 2 Georgia L. Irby, Conceptions of the Watery World in Greco-Roman Antiquity, London: Bloomsbury Publishing, 2021, ISBN 978-1-350-13646-5 (ang.).
  12. 1 2 Vicki Ellen Szabo, Monstrous Fishes and the Mead-Dark Sea: Whaling in the Medieval North Atlantic, Leiden: Brill, 2008, s. 40, ISBN 978-90-04-16398-0.
  13. ↑ Skip Finley, Whaling Captains of Color: America's First Meritocracy, Annapolis: Naval Institute Press, 2020, s. 113, ISBN 978-1-68247-832-5.
  14. ↑ Nigel Aston, Infidelity Ancient and Modern: George Horne Reads Edward Gibbon, „Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies”, 27 (4), 1995, s. 561–582, DOI: 10.2307/4052532, ISSN 0095-1390, JSTOR: 4052532.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.