Podejźrzon (Botrychium Sw.) – rodzaj roślin z rodziny nasięźrzałowatych (Ophioglossaceae). W szerokim ujęciu obejmuje ok. 50, 56 lub 63 gatunki. Bywa rozdzielany na 4 lub 5 rodzajów i wówczas do Botrychium sensu stricto zalicza się 35 gatunków. Zasięg występowania rodzaju jest rozległy (zarówno w szerokim, jak i w wąskim ujęciu) – są to rośliny niemal kosmopolityczne, jednak z reguły rzadko spotykane. Rośliny naziemne lub rozwijające się w szczelinach skał, zasiedlają najczęściej tereny leśne i zbiorowiska trawiaste. Mają mięsiste kłącza i obligatoryjnie zależne są od mykoryzy. Ze względu na oryginalny pokrój i rzadkość występowania uważane były w wielu społecznościach za rośliny magiczne, zwłaszcza podejźrzon księżycowy B. lunaria. Gatunek ten wykorzystywany był także jako roślina lecznicza. Jego młode pędy spożywane były w Azji jako warzywo (Maorysi na Nowej Zelandii podobnie spożywali pędy B. australe).

Rozmieszczenie geograficzne

Rośliny te są niemal kosmopolityczne, z centrum zróżnicowania w Ameryce Północnej (gdzie rośnie ich ok. 30 gatunków) oraz we wschodniej Azji (w Chinach 12 gatunków). W Europie rośnie 7 gatunków, z czego 6 w Polsce. Związane są z obszarami na wyższych szerokościach geograficznych lub wysokościach nad poziomem morza, zwłaszcza w strefie międzyzwrotnikowej występują na obszarach górskich.

Gatunki flory Polski

• podejźrzon księżycowy (Botrychium lunaria (L.) Sw.)
• podejźrzon lancetowaty (Botrychium lanceolatum (S. G. Gmel.) Ångstr.) – gatunek w Polsce wymarły
• podejźrzon marunowy (Botrychium matricariifolium (Retz.) A. Braun ex W. D. J. Koch)
• podejźrzon pojedynczy (Botrychium simplex E. Hitchc.)
• podejźrzon rutolistny (Botrychium multifidum (S. G. Gmel.) Rupr.)
• podejźrzon wirginijski (Botrychium virginianum (L.) Sw.)

Morfologia

Gametofit

Mięsisty, bezzieleniowy, rozwija się pod ziemią jako myko-heterotrof (pasożytując na grzybach). Ma kształt szerokojajowaty o długości 1–10 mm i szerokości 1–3 mm, nie rozgałęzia się.

Sporofit

Kłącze podziemne krótkie, rosnące prosto ku górze, o średnicy do 5 mm, nagie lub pokryte długimi włoskami, bez łusek, rozmnóżek na nim brak lub są drobne, kulistawe. Korzenie rzadko rozgałęzione, żółtawe do czarnych, o średnicy 0,5–2 mm, gładkie lub korkowaciejące na brzegach. Z kłącza co roku wyrasta pojedynczy liść (rzadko dwa) podzielony na część asymilacyjną (płonną) i zarodnionośną (płodną), przy czym obie są mniej lub bardziej podzielone, rzadko blaszka jest pojedyncza. Wspólny odcinek dla obu części liścia jest gruby, zwykle mięsisty, nagi lub owłosiony. Blaszka asymilacyjna o kształcie od równowąskiego do podługowatego i trójkątnego, pojedyncza do 5-krotnie złożonej pierzasto, o długości od 4 do 25 cm i szerokości od 1 do 35 cm. Poszczególne odcinki liścia rozpostarte lub wzniesione, kształtu od równowąskiego, poprzez lancetowaty do wachlarzowatego. Całobrzegie lub na brzegu ząbkowane albo postrzępione. Wiązki przewodzące nie łączą się ze sobą, rozwidlają się dychotomicznie i układają się równolegle, łukowato, rozchodzą się wachlarzowato lub pierzasto. Część zarodnionośna oddziela się od wspólnego trzonu na różnej wysokości – tuż przy powierzchni ziemi lub wyżej, od nasady blaszki liścia asymilacyjnego. Jest pojedynczo do trzykrotnie podzielona. Zarodnie rozwijają się w dwóch szeregach wzdłuż brzegów odcinków tej części liścia. Są siedzące do krótkoszypułkowych, kulistawe, nagie, otwierają się pękając poprzeczną szczeliną.

Systematyka

Synonimy

Botrypus Michx., Japanobotrychium Masam., Lunularia Batsch, Osmundopteris (J.Milde) Small, Sceptridium Lyon

Pozycja systematyczna

Rodzaj podejźrzon Botrychium jest jednym z kilku wyróżnianych w obrębie rodziny nasięźrzałowatych (Ophioglossaceae), przy czym tradycyjnie wyróżnia się ich cztery, ale w przypadku podzielenia Botrychium na cztery lub pięć mniejszych rodzajów – odpowiednio więcej. W obrębie rodziny siostrzanym rodzajem jest Helminthostachys, pozycję bardziej bazalną zajmuje rodzaj nasięźrzał Ophioglossum, a bazalnym dla całej rodziny rodzajem jest Mankuya.

Rodzaj Botrychium sensu lato bywa rozdzielany na cztery lub pięć mniejszych rodzajów na bazie kryteriów morfologicznych i molekularnych, potwierdzanych datowaniem odległego w czasie rozdzielenia się poszczególnych linii rozwojowych (57–23 miliony lat temu). Wyróżniane są następujące drobne rodzaje: Botrychium s.s., Botrypus, Japanobotrychium, Osmundopteris i Sceptridium.

W przypadku podziału rodzaju jego tradycyjne, szerokie ujęcie odpowiada podrodzinie Botrychioideae C.Presl, Suppl. Tent. Pterid.: 42. 1845.

Wykaz gatunków (w szerokim ujęciu)

Nazwa

W dawnej europejskiej literaturze najczęściej opisywano podejźrzona księżycowego. Ze względu na kształt liści nazwa często nawiązywała do księżyca. W XV wieku nazywaną go polsku miesięcznikiem, nawiązując do nazwy łacińskiej lunaria minor. Podobnie jest m.in. w językach bułgarskim (лунна папрат trb. łunna paprat trl. lunna paprat) czy serbsko-chorwackich (mesećina, mladomesecina, manja mesećina).

Marcin z Urzędowa jako alternatywną nazwę podaje zapartnica, a Marcin Siennik używa nazwy podeźrzał. Nazwa ta się później przyjęła w różnych wariantach (podeźron, podeźrał, podeyrzon, podejrzał itp.) Funkcjonuje pogłoska, jakoby w znanej Klukowi taksonomii ludowej nazwy nasięźrzał i podejźrzon oznaczały odpowiednio Botrychium i Ophioglossum, ale on zamienił te nazwy, co miałoby utrudnić praktykowanie guseł. Niemniej podejźrzon księżycowy w systemie Kluka był uznany za gatunek długosza, jako długosz podezrzon (Osmunda lunaria), z adnotacją, że dawniej znany był jako Lunaria botrytis. W związku z tym Stanisław Bonifacy Jundziłł w ogóle cały rodzaj Osmunda określał jako podezrzoń. Podobne utożsamianie rodzajów Osmunda i Botrychium, a także Blechnum (podrzeń), występowało również w innych językach. Wyjątkowo zdarzało się nazywanie przedstawicieli Ophioglossum nasięźrzałem, ale zwykle zaznaczano, że to odrębne taksony. Etymologia nie jest jasna, przypuszczalnie związek z czasownikiem podejrzeć nawiązuje do przypisywanych roślinie magicznych właściwości.

W językach wschodniosłowiańskich funkcjonują lub funkcjonowały nazwy nawiązujące do przypisywanych podejźrzonowi magicznych właściwości, w rosyjskim гроздовник trb. grozdownik trl. grozdovnik, w ukraińskim грознянка trb. hroznianka trl. groznânka, лубизіле trb. łubyziłe trl. lubizìle. W języku czeskim funkcjonowała podobna nazwa hroznatěnka, ale także zasevratec czy nazwa w formie zdania vrať se zase, które dały źródło późniejszej nazwie vratička. Szymon Syreński (Syreniusz), prawdopodobnie pod tym wpływem, jako jeden z synonimów podał formę wróć się zaś.

Przypisy